الصّالِحاتِ» هستند، هرچند می‌توانیم بگوییم که طریق صحیح در اسلام همین راه است. بی‌شک، آنان بهترین افرادی هستند که ایمان آورده‌اند و عمل صالح کرده‌اند، بنابراین، آنان « ﴿ خَیرُ البَرِیّـة ﴾ »‌اند.

نکته دیگر، پس از این توضیحات، تناسب تقسیم مردم به « ﴿ خَیرُ البَرِیّـة ﴾ » و «شَرُّ البَرِیّـة» است. گفتیم که این آیه شریف میان دعوت انبیا و مصلحت مردم پیوند برقرار می‌کند. نیز گفتیم که مصلحت مادی و معنوی مردم در ایمان به خداست. بنابراین، کسی که منحرف می‌شود، به خود ستم کرده است. بی‌شک، کسی که به خود ستم می‌کند، شایسته عطوفت و عنایت نیست. از این روست که قرآن از اینان به «شَرُّ البَرِیّـة» تعبیر می‌کند. اما «کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته می‌کنند، بهترین آفریدگان‌اند.»[416]

آنچه گفتم خلاصه تفسیر این آیات مبارک است و نکاتی است که من آن‌ها را دریافته‌ام. بی‌شک، نکات و مسائل این آیات بسیار بیشتر از آن سطحی است که ما بدان‌ها پی می‌بریم. پیش از این گفته‌ام که هرچه آدمی در قرآن بیشتر تعمق کند، مطالب تازه‌تری درمی‌یابد. قرآن ظهر و بطنی دارد و هر بطن آن بطن دیگری دارد تا به هفتاد بطن برسد. قرآن کریم کلام خداست و سطح آن بسیار بالاست. پس، آدمی به اندازه‌ای که به آن می‌اندیشد، از آن مطالبی جدید کشف می‌کند. آنچه درباره تفسیر این سوره گفتیم، چیزی است که فعلاً بدان‌ها رسیده‌ایم.

وَ نَسأَلُ اللّهَ التَّوفِیقَ وَ غَفَرَ اللّهُ لَنا وَ لَکُم وَ السَّلامُ.