شب بی��ت وسوم ماه مبارک رمضان
( بسمالله الرحمن الرحیم )
امشب شب بیست و سوم ماه رمضان است و مرسوم است که به عنوان شب قدر، مراسم گرفته شود. شب قدر طبق آنچه از این آیه کریمه استفاده میشود، شب نزول قرآن است و قدر بودن آن به این اعتبار است که احکام و تعالیم و حلال و حرام و هرآنچه به انسان و اصلاح امور او مربوط است در این شب نازل شده است. بار دیگر به این آیه گوش کنید: « ﴿ إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَة مُّبَارَکَة إِنَّا کُنَّا مُنذِرِینَ ﴾ .»[392] یعنی خداوند تبارک و تعالی، هنگام نازل کردن قرآن، در مقام انذار و دعوت بوده، نه در مقام آفریدن و ایجاد امور تکوینی. پس آنچه در این شب نازل شده، عبارت است از دعوت و رسالتی از جانب خداوند.
سپس اضافه میکند: « ﴿ فِیهَا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْر حَکِیم ﴾ .»[393] یعنی در این شب هر امر محکمی به تفصیل شرح و تبیین میشود. امور محکم کداماند؟ آیا مراد امور تکوینی و یا روزی و یا عمر و سعادت و بدبختی جوامع است؟ خود قرآن کریم با اضافه کردن آیات دیگر، آن را توضیح میدهد: « ﴿ أَمْرًا مِّنْ عِندِنَا إِنَّا کُنَّا مُرْسِلِینَ * رَحْمَةً مِّن رَّبِّکَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ ﴾ .»[394] پس امر محکمی که در این شب مبارک تفصیل داده میشود، امری است که با مرسِل و مبشِّر و دعوتکننده و انذاردهنده بودن خدا��ند مناسبت دارد.
از این آیات چنین میفهمیم که منظور از امور محکم و انزال در قرآن، احکامِ حرام و حلال و تعالیم فرستادهشده برای سعادت بشر و شمول قرآن نسبت به این مسائل است. پس شب قدر، در منطق قرآن کریم، یعنی شب نزول قرآن، شب تدوین قانون اساسی بشر، شب تبیین حقایق و احکام شرعی، شبی که خداوند تبارک و تعالی بر بندگان منت نهاده و تعالیمی به آنان هدیه کرده که مایه سعادت آنان است و هماهنگی آنان را با طبیعت و کمال آنان را در ابعاد گوناگون وجودشان تأمین میکند.
این مفهوم شب قدر از منظر قرآن کریم است که در سوره قدر نیز آمده است: « ﴿ بِسمِاللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ * إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ * وَمَا أَدْرَاکَ مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ * لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْر ﴾ .»[395]
وجه تمایز شب قدر از هزار ماه مذکور در قرآن و برتری دادن این شب بر آن هزار ماه، همانطور که سیوطی(رحمةالله علیه) در الدر المنثور گفته، این است که رسول خدا(ص) در رؤیا یا در مقام وحی دید که دشمنانش از منبر او بالا میروند و ناراحت شد. البته این ناراحتی بدان سبب نبود که دشمنان آن حضرت، مقدرات امت اسلامی را در دست بگیرند، بلکه او از تحریف قرآن و احکام خدا به دست آنان نگران بود. همانگونه که در طیّ مدت هشتاد سال، یعنی هزار ماه، این ��سیر را پیمودند. خداوند به پیامبرش تسلی و دلداری میدهد و میگوید: درست است که ما از روی مصلحتها و حکمتهایی چنین مقدر کردهایم
[392]. «ما آن را در مبارک شبی نازل کردیم. ما بیمدهنده بودهایم.» (دخان، 3)
[393]. «در آن شب هر فرمانی بر حسب حکمت صادر میشود.» (دخان، 4)
[394]. «فرمانی از جانب ما و ما همواره فرستنده آن بودهایم. رحمتی است از جانب پروردگارت، و هر آینه او شنوا و داناست.» (دخان، 5ـ6)
[395]. «به نام خدای بخشاینده مهربان. ما در شب قدرش نازل کردیم. و تو چه دانی که شب قدر چیست؟ شب قدر بهتر از هزار ماه است.» (قدر، 1ـ3)