(اتقان) هنگامی تحقق می یابد که انسان کار خود را با نیتی خالص انجام دهد و خداوند را هنگام انجام دادن آن در نظر بگیرد. در این صورت است که به اوج محکم کاری و نیکوکاری و اتقان می رسد. حتی در مورد کارهایی نیز که دینی یا شبه‌دینی است، فقها بحث مزد گرفتن را مطرح کرده اند. برای نمونه قاری قرآنی که به کودکان قرآن می آموزد، امام جماعت یا مؤذن مسجد و واعظی که همواره مردم را موعظه می کند، می توانند پول دریافت کنند، زیرا جامعه به‌ویژه در شکل شهرنشینی جدید اقتضا می کند که افرادی به برخی کارها گماشته شوند. این حکم فقهی بیانگر آن است که مزد و عرق کارگر و کار او ارزش و احترام دارد و باید با آن منصفانه برخورد شود، وگرنه ثروتمندان به تهی‌دستان ستم خواهند کرد و توانگران به ضعیفان خواهند گفت: بیایید برای ما کار کنید و پاداشتان را خداوند خواهد داد. اگر چنین شود، ثروت نزد ثروتمندان انباشته خواهد ماند و فقر وتهی‌دستی نزد تهی‌دستان.

نکت? دیگر اینکه جناب سخنران برخی از معاملات، ازجمله معاملات غرری، را به‌طور کلی و مطلق باطل خواندند؛ در حالی که در مقام رد، باید از رد کامل و شامل احتراز کرد و یا آن را مقید ساخت.اگر درست به یاد داشته باشم، برخی از فقها غرری را که به جهالت زیان‌بار نینجامد، در شریعت اسلام جایز دانسته اند و فکر کنم در مذهب این کشور یعنی مذهب مالکی نیز حکم فقهی آن همین باشد. بنا بر نظر امام مالک گاهی معامل? میان دو نفر فقط با اندکی غرر صورت می‌گیرد و این غرر اندک جایز است. بنابراین، خواهش می کنم این حکم را به طور مقید مطرح کنیم تا حکم مطلق نداده باشیم. از هم? شما سپاسگزارم. والسلام علیکم ورحمةالله و برکاته.

بسم الله الرحمن الرحیم

درحقیقت برای من مای? مباهات است که سخنانم را علمای بزرگوار نقد و بررسی کنند و به‌ویژه استاد ابوزهره، که هرچند افتخار شاگردی مستقیم ایشان را در کلاس نداشته ام، ولی افتخار می کنم که از رهگذر کتاب های ایشان توانسته ام شاگرد ایشان باشم. خداوند متعال را به سبب این توفیق شکرگزارم.

نقد و نظر جناب مفتی و نیز استاد دکتر الشرباصی، فرصتی ارزشمند برای من بود و من برای شنیدن سخنان جناب غزالی -?که درود خدا بر او باد - آماده‌ام.

در سخنان استاد ابوزهره شش نکته مطرح شد و جناب مفتی و استاد دکتر الشرباصی در برخی از آن‌ها اشتراک نظر داشتند. ضمن این‌که هریک از ایشان نکات دیگری هم داشتند.

در مورد منبع عقل و استناد به حکم عقل، جناب شیخ ابوزهره از موضع شیعه و مذهب جعفری دربار? عقل و مقایس? عقل با استحسان کمی شگفت زده بودند. خود ایشان دربار? امام صادق و فقه امام صادق و بحث ارث کتاب نوشته اند. حقیقت این است که عقلی که در فقه جعفری و اصول فقه جعفری بر آن تکیه می شود، با عقلی که در دیگر مذاهب فقهی منبع تشریع شمرده می شود، تفاوت بسیاری ندارد. وجود مذاهب فقهی موجب غنای اسلام است. عقلی که به آن استناد می شود، در هم? اصول عقاید مطرح است. از مواردی نیز که در فقه و اصول فقه بر حکم عقل تکیه می شود، می توان به تلازمات، یعنی اینکه آیا امر به چیزی مستلزم نهی از ضد آن است یا نه، مقدم? واجب، اصول لفظی و اصول عملی مانند برائت و استصحاب اشاره کرد. البته، چارچوب