4. چه کسی دقایق و ویژگی های انسان را ترسیم می کند؟

تبیین انسانیت و ارزش‌های آن و تعریف جزئیات و دقایق آن، به‌رغمِ ارتباط ذاتی‌اش با آدمی، از انسان ساخته نیست. این موضوع دلایلی دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت است از:

اولاً، فهم فرد و جمع و احساس آن‌ها، بی‌شک از خاستگاه اجتماعی و فرهنگی و اوضاع خاص و مصلحت‌های دنیوی آن‌ها متأثر است.

ثانیاً، فرد و جماعت دائماً در حال تکامل‌اند و لذا همواره از درک دقیق ابعاد وجودی انسان، که به سوی آن حرکت می‌کنند و برای رسیدن به آن تلاش می‌‌کنند، عاجزند.

بنابراین، اگر انسان بخواهد ساحت‌ها و خصیصه‌های انسانیت و ارزش‌های آن را تعریف کند، این عمل وی نسبی خواهد بود. این روش به تعدد تعریف انسانیت می‌انجامد و باعث می‌شود که اهداف و آرمان‌های انسان در ‌هاله‌ای از اوهام و تخیلات قرار گیرد. اما اللّه، خالق انسان و آفرینند? هستی و زندگی، تنها مقام شایسته برای تعریف خصوصیت‌های آدمی است؛ خصوصیت‌هایی که درحقیقت، ابعاد انسانیتِ واحدِ کامل است. این است مفهوم ضرورت آسمانی بودن و غیبی بودن و مطلق بودن دین.

برای تأکید بر صحت این سخن و پذیرفتن آرای علمای اسلام، رضوان‌اللّه علیهم، این اصل را یادآور می‌شویم که: «واجبات شرعی الطافی در واجبات عقلی‌اند.» و اصل دیگری که می‌گوید: «حکم عقل همان حکم شرع است.» بنابراین، این یک اصل است. در اینجا به پایان بررسی این نکت? اساسی می‌رسیم که اسلام همان انسانیت و ارزش‌ها و مفاهیم انسانی است و انسانیت نیز همان اسلام.

اصل، در اعتقاد اسلامی، ایمان به خدای واحدِ یکتایی است که اسماء‌حُسنی[12] و مَثَل اعلی[13] از آنِ اوست؛ خدایی که نه زاده و نه زاده شده است.[14] ایمانِ بدین معنا:

اولاً، انسان را از خضوع محض (عبادت) در برابر هم? موجودات طبیعی و افراد همنوع خود، با هر مقام و منصبی، منزه می‌دارد و، در نتیجه، وجود انسان را در محدود? مادی محصور نمی‌کند.

ثانیاً، هم? استعدادها و نیروهای آدمی را برای رسیدن به هدفی واحد به خدمت می‌گیرد و او را از خطر گمراه شدن و هرز رفتن و شرک و هر امر پراکنده‌کننده‌ای که حیات و فعالیتش را نابود می‌سازد، محافظت می‌کند.

ثالثاً، انسان را به سوی هدفی نامتناهی سوق می‌دهد و برای بلندپروازی و تعالی‌طلبیِ آدمی، مسیری طولانی و بی‌پایان ترسیم می‌کند که انسان می‌تواند، از گهواره تا گور و حتی پس از مرگ، در این مسیر طی طریق کند. پس مرگْ آدمی را از حرکت در مسیر کمالش متوقف نمی‌کند، بلکه به تعبیرِ حدیثِ شریف، این حرکت با فرزندِ صالح و تألیف کتاب علمی و صدق? جاریه، استمرار می‌یابد. اگر شخص سنتِ نیکویی را پایه‌گذاری کند و اگر پس از مرگ وی، تا روز قیامت، کسی یا کسانی به این سنت عمل کنند، آن شخص کامل‌تر می‌شود و پاداش بیشتری نصیب او می‌شود.

رابعاً، تکامل بی‌وقفه انسان را از نزاع‌‌ها و تزاحم