مشمارید و گناهان و معاصی را نیز کوچک مدانید : «﴿ فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّة خَیراً یَرَهُ وَ مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّة شَرّاً یَرَهُ. ﴾ » این عبارت مضمون تعدادی از روایات است : طاعات و خدمات و صدقات خود را و گناهان و معاصی خود را کوچک مشمارید. هر کاری، چه بزرگ و چه کوچک، در حیات شما و معاد شما و حساب شما و معیشت شما اثرگذار است. این تصویر به ما بازتاب و اثر عمل ما و رسیدن به خود عمل را در قیامت نشان میدهد.
نظر شما را متوجه مسئلهای میکنم و آن مسئله این است که ظاهر این سوره، بلکه صریح این سوره، میگوید که ما روز قیامت اعمال خود را میبینیم. خواهش میکنم توجه کنید. این موضوع بحثی علمی و فلسفی و عقیدتی و قرآنی درباره معاد است : « ﴿ یَومَئِذ یَصدُرُ النّاسُ أَشتاتاً لِیُرَوا أَعمالَهُم ﴾ .» جزای عمل خود را نمیبینند، بلکه خود اعمال را میبینند. هرکس به اندازه ذرهای خوبی کند، همان ذره را میبیند. آیا اینگونه نیست؟ این مسئله در آیه دیگری نیز آمده است : « ﴿ یَومَ تَجِدُ کُلُّ نَفس ما عَمِلَت مِن خَیر مُحضَراً ﴾ .»[403] در این آیه نیامده است: «جَزَاءُ ما عَمِلَت.» چرا بدین شکل تعبیر شده است؟ با اینکه در برخی آیات گفته شده که ما جزای عمل خود را میبینیم. چرا قرآن گاهی میگوید که ما عمل خود را میبینیم و گاهی میگوید جزای عمل خود را میبینیم؟ زیرا جزای الهی متفاوت از جزای انسانی است. انسان با وضعِ قوانینِ مجازات جزای انسانی را صورت داده است. میگویند سارق باید جریمه بپردازد یا زندان شود. سرقت عملی است متفاوت با زندانی شدن. زندانی شدن سلب آزادی انسان در مکانی محدود و برای مدتی معین است. دزدی با این عمل فرق دارد. دزدی چیزی است و زندانی شدن چیز دیگر. آدمی قوانینی وضع کرده و برای اعمال مجازاتهایی قرار داده است. اگر امروز کسی مرتکب جنایتی مثل ضرب و شتم یا تیراندازی یا توهین به کسی شود، جریمه نقدی میشود. جریمه نقدی چیزی است و تیراندازی چیز دیگر؛ یا اینکه زندانی میشود. پس زندان چیزی است و تیراندازی چیز دیگر. میبینیم که فعل جنایت با مجازات متفاوت است، در حالی که عملِ انسان و جزای الهی یکچیزند. ما با خودِ عملمان جزا داده میشویم. به سخن دیگر، عمل ما در این دنیا صورتی دارد که این صورت همان صورتِ عمل ما در قیامت است و با همان صورتِ عملمان مجازات میشویم. فیالمثل، آب در درجه حرارت معینی مثلاً چهار درجه بالای صفر مایع است و اگر به همان آب حرارت بدهیم تا دمای آن به صد درجه برسد، همان آب تغییر شکل میدهد و بخار میشود و اگر درجه حرارت آن به زیر صفر برسد، جامد میشود. آب در درجه حرارتهای مختلف سه شکل دارد. آیا اینگونه نیست؟
عمل خیر و یا عمل شر در این دنیا صورتی دارد و در آخرت هم صورتی دیگر، که صورت آخرت دقیقاً همان عمل دنیاست. (همان عمل است ولی صورتی دیگر دارد) برای شما مثال دیگری میگویم که به ذهن نزدیکتر است. کشاورز در فصل زراعت و کار زمین را شخم میزند، آبیاری میکند، با آفات مبارزه و از درختان نگهداری میکند تا درخت میوهای سالم بدهد. این آفت از کجا آمده است؟ این آفت از قبل بوده است و باید با آن مبارزه میشد و چون از بین برده نشده، الان ظاهر شده است. سمپاشی کشاورز برای مبارزه با آفت بر سلامت این درخت هم اثر
[403]. «روزی که هرکس کارهای نیک و کارهای بد خود را در برابر خود حاضر ببیند.» (آل عمران، 30)