نهاده های تولید
این سخنرانی با همین عنوان در کتاب رهیافتهای اقتصادی اسلام درج شده است.
درباره کار و کارگر سخن میگفتیم. پس از مقدمهای کوتاه درباره معنی و اقسام کار و کارگر و چگونگی تبدیل کار به اشکال��� مختلف، امروز میخواهیم نظر اسلام را درباره کار بررسی کنیم. این بحث به دو بخش تقسیم میشود:
1. امتیازاتی که اسلام از اسباب و ابزار تولید به کار میدهد.
2. آنچه از احکام اسلامی درباره ارزش کار و یا به تعبیر جدید نظریه ارزش، استنباط میشود.
امّا درباره بحث نخست باید بگویم که اگر تولید را در نظر آوریم، هر شکلی از تولید، چه کشاورزی، چه صنعتی، چه تجاری، درمییابیم که عوامل سهگانهای در همه انواع تولید مشترکاند، دستکم در شکل و صورت مشترکاند. عوامل سهگانه این مواردند:
1. کار؛
2. ابزار تولید؛
3. سرمایه.
نمونههایی ذکر میکنم تا این تعریف را بهروشنی دریابیم و توضیح بحث نیز سادهتر شود. کارخانهای را در نظر بگیرید. کارخانه تولیدی دارد، یعنی در کارخانه پارچه یا ابریشم یا کبریت یا غیر اینها تولید میشود. این پارچه یا ابریشم یا کبریت از چه چیزی تولید میشود؟ اگر تأمل کنیم، میبینیم که کارگری موتورها را راهاندازی میکند و مواد را از انبار به جاهای مخصوص میبرد و در ادامه، مواد را از ماشینی به ماشین دیگر منتقل میکند. پس از پایان تولید نیز، بر اساس ارزش مواد در حملونقل و دیگر موارد سهیم است. طبیعتاً، هر اندازه که کارخانه جدیدتر باشد، سهم کارگر در آن کمتر است. مانند کارخانههایی که ماشین، مواد را میگیرد و محصول را بستهبندیشده، تحویل میدهد.
کارگر یکی از عوامل تولید است. بی کارگر کارخانه از حرکت میایستد. طبیعتاً، کارگر هم اقسامی دارد. برخی کارگران کاری ساده، مانند حمل مواد به ماشین و یا از انبار به دستگاه را انجام میدهند. کارگر دیگری کار مدیریتی انجام میدهد. این فرد در سطح بالاتری کار میکند و نیرو و مهارت و اندیشهاش سبب اداره مؤسسه میشود. چنانکه میدانید، مدیریت امروزه یکی از علوم مهم است. چگونگی توزیع کار و تقسیم آن میان گروههای مختلف یکی از مهمترین عوامل تولید است. پس، کار عنصر اوّل تولید است؛ چه کار ساده، چه مدیریت، چه حسابداری، چه بازرسی، چه بازاریابی، و چه تبلیغات. همه اینها کارند، که همان عنصر اوّل تولید است.
عنصر دوم که در انواع تولید دیده میشود، ابزار است. بر آنیم تا معنای گستردهتری از ابزار ارائه کنیم. منظورمان از ابزار تولید، فقط موتور و ماشین نیست، بلکه هرچیزی است که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم در کارخانه به کار میرود، ازجمله زمین، موتور، دستگاهها و امکاناتی که در بازاریابی دخالت دارد، مانند انواع خودروها. همچنین، ابزاری که در تبلیغات به کار میرود، یعنی ابزاری که کارگر، چه کارگر ساده در کارخانه و چه کارگر مرکب، اگر بتوان اینگونه نامید، و چه کارشناس مهندس و غیر اینها به کار میبرد.