گام به گام با امام موسی صدر
جلد:
12
صفحه:
315
ویژگی های حقوق مالکیت در اسلام
این سخنرانی با همین عنوان در کتاب رهیافتهای اقتصادی اسلام درج شده است.
در ابتدا باید بگویم که اقتصاد، امروزه، در دو معنی به کار میرود: علم اقتصاد و مکتب اقتصادی. علم اقتصاد از علوم جدید است که اخیراً ایجاد و برای آن قواعدی وضع و کتبی درباره آن نوشته شده است. بنابراین، ما در مباحث خود، بهخصوص هنگامی که از اصطلاح اقتصاد اسلامی استفاده میکنیم، نمیگوییم علم اقتصادی در کار است و چنین ادعایی هم نداریم. مراد ما در بحثهایمان مکتب و مشی اقتصادی است. انسانی که احکام اسلام را مطالعه میکند و از راهکارها و تدابیر اسلامی در خصوص چگونگیِ ایجاد ثروت و توزیع و رشد آن آگاه میشود؛ ثروتی که برای مردم وسایلی فراهم میکند که به رشدِ شخصیتِ انسانی آنان کمک میکند، درمییابد که در اسلام برای این مسائل طرح و برنامه وجود دارد و برحسب تصادف و اتفاق نیست. یعنی احکام اسلام از آیین و دیدگاه و خواستگاه اقتصادی نشئت گرفته است. در واقع، مباحثی که ما بدانها میپردازیم و پژوهشگران نیز مطرح میکنند، جستوجو و یافتن چگونگی این راه و روش است.
اگر دیدید کسی از اینکه اسلام طرح اقتصادی دارد، شگفتزده شده است، باید در پاسخ بگوییم که ما ادعا نمیکنیم که علم اقتصاد در اسلام وجود دارد، آنچنان که مثلاً فقه وجود دارد. امّا پژوهشگر درمییابد که طرحی همهجانبه و روشن احکام اسلامی را در حوزه اقتصاد هدایت میکند. این را میگوییم، زیرا یکی از روحانیون لبنان و بسیاری از متدینان در جهان اسلام میگفتند که در اسلام اقتصاد نداریم، اسلام دین خداست و در هر دوره بر اقتصاد غالب تکیه میکند. متأسفانه، این روحانی، در نظرگاه خود درباره اقتصاد اسلامی، گرایش دارد که دیدگاه مارکسیستی را ملاک قرار دهد. این امر شگفتآور است. امّا از این شگفتآورتر اینکه در گذشته برخی اقتصاد اسلامی را اقتصاد غربی و سرمایهداری میدانستند. وقتی که احکام اسلامی را بررسی میکنیم، بهروشنی میبینیم که اسلام در همه این راهکارهای گوناگون طرح اقتصادی دارد.
اصل نخستی که به آن تأکید کردیم و خود مهمترین مسئله است، معنا و مفهوم مالکیت است. مالکیت در اسلام امانت و مسئولیت است. از همین رو در اسلام درباره مالکیت و چگونگی آن یعنی حقوق مالک و خرید و فروش و حرمت ربا و حرمت احتکار و وصیت و ارث احکامی وجود دارد. مالکیت در مفهوم سرمایهداری آن، یعنی تصرفِ تامِ حقوقی در هرچیز، حال آنکه در اسلام این مالکیت از آنِ خداوند است. مالکیت در اسلام امانت است. پروردگار به ما تکلیف میکند و میف��ماید که آنچه داری امانتی است نزد تو؛ در آن تصرف کن، از آن مراقبت کن و در چارچوبی مشخص آن را مصرف کن. پس مالکیت در اسلام امانت و مسئولیت و وظیفه است.
پس از این مسئله، به نکته دوم رسیدیم که احکام و نگرش اقتصادی اسلام متکی و ناظر بر ارزشهایی است. سبب این است که بلندهمتی بشر در اسلام تعدیل میشود. در بسیاری از موارد انسان برای دیگران از ملکیتِ خود دست میکشد، و از حق مطلق شرعی و نیاز اساسیِ خود صرفنظر