اصول روش اسلام در توزیع ثروت
منبع: مجله مکتب اسلام، شماره یازدهم، مهر 1338
این مقاله با همین عنوان در کتاب رهیافتهای اقتصادی اسلام درج شده است.
در قسمت اوّل این مباحث یادآور شدیم که علم اقتصاد علمی است کاملاً جوان و اصول این علم به تازگی مدون شده و بهصورت مباحث علمی درآمده است. از این رو، وقتی از روش اسلام در توزیع ثروت و یا از هر اصل اقتصادی اسلامی بحث میکنیم، مقصود همان نظریهای است که از مطالعه قوانین الهی اسلام و احکام فقهی در ابواب معاملات استخراج میشود. بنابراین، در این بحث (تقسیم ثروت تولیدشده میان عوامل تولید) ما نخست قوانین و احکامی را که اصول این نظریه محسوب میشود، مطالعه میکنیم و سپس، به توضیح و تبیین روش اسلام میپردازیم.
اصل اوّل: ربا حرام است.
الف . ربا چیست؟
ربا در فقه اسلامی دارای دو معنی است: ربا در بیع و ربا در قرض. هرگاه دو جنس مورد معامله که معمولاً با کیل و وزن مبادله میشود، یکی از دو طرف بر طرف دیگر اضافه باشد، آن معامله ربوی و باطل است. مثلاً کشاورز گندمی را که دارد و برای بذر مناسب نمیداند با گندم دیگری مبادله میکند و یک تن و یکصد کیلو از گندم خود را با یک تن گندم دیگر مبادله میکند. این نوع ربا در اینجا مورد بحث نیست.
ربا در قرض که مورد بحث و گفتوگوی ماست، سودی است که به موجب قرارداد از قرض دادن عائد میشود. بدهکار متعهد شده است در موقع پرداخت دین، علاوه بر اصل وام، مبلغی پول یا جنس و یا خدمت به طلبکار بپردازد.
ب. به چه دلیل ربا حرام است؟
حرمت شدید ربا و باطل بودن معاملات ربوی به هر شکل و هر قدر و برای هر منظور، تولیدی یا غیرتولیدی، یکی از بدیهیترین احکام در فقه اسلام است و گذشته از اتفاق فقهای اسلام، دلیلهای زیر و دهها دلیل دیگر بر آن گواه است:
1. « ﴿ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللهَ وَذَرُواْ مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ *فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْب مِّنَ اللهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِکُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ ﴾ .» [93]
2. «﴿الَّذِینَ یَأْکُلُونَ الرِّبَا لاَ یَقُومُونَ إِلاَّ کَمَا یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللهُ الْبَیْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَیَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَی اللهِ وَمَنْ عَادَ فَأُوْلَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ. ﴾ » [94]
3. روایات معتبر و بیشماری برای حرمت ربا وارد شده است که در ابواب متعدد کتب حدیث و فقه دیده میشود.
باید دانست که در قرآن کریم با کمتر گناهی
[93]. «ای کسانی که ایمان آوردهاید، از خدا بترسید، و اگر ایمان آوردهاید، از ربا هرچه باقی مانده است رها کنید. و هرگاه چنین نکنید، پس جنگ با خدا و رسول او را اعلام کنید و اگر توبه کنید، اصل سرمایه از آن شماست. در این حال نه ستم کردهاید و نه تن به ستم دادهاید.» (بقره، 278-279)
[94]. «آنان که ربا میخورند، در قیامت چون کسانی از قبر برمیخیزند که به افسون شیطان دیوانه شده باشند و این کیفر آن است که گفتند: ربا نیز چون معامله است. در حالی که خدا معامله را حلال و ربا را حرام کرده است. هرکس که موعظه خدا به او رسید و از رباخواری باز ایستاد، خدا از گناهان پیشین او درگذرد و کارش به خدا واگذار میشود و آنان که بدان کار بازگردند، اهل جهنماند و جاودانه در آن خواهند بود.» (بقره، 275)