پس از آغاز غیبت کبرا، یعنی عصر انق��اع امت از ائمه، ائمه دستورات مطاعی دادند مبنی بر اینکه بر مردم واجب است که در همه امور دینی و مسائل مستحدثه به مجتهدان عادل یا بنابر نص به «فقهایی که نفْس خود را از گناه مصون می‌دارند و حافظ دین‌اند و بر هوای خود غلبه دارند و مطیع امر مولایشان هستند» رجوع کنند. تقلید به معنای متابعت از مجتهد عادل در همه امور حیاتی، یعنی شناخت احکام زندگی، واجبی از واجباتِ شیعه مکلف است.
انسان مؤمن مختار است که خود طریق اجتهاد را به‌رغم همه دشواری‌هایش، بپیماید و در این صورت، باید درس بخواند و متخصص علوم اسلامی شود تا بتواند احکام را از منابعی که پیش‌تر اشاره کردیم، استنباط کند.

پیش از آنکه ویژگی‌های عمومی مذهب شیعه را به پایان برسانیم، باید در تاریخ این مذهب و پیروانش تأمل کنیم، زیرا این امر نیز در حد خود تصویر مطلوب ما را کامل می‌کند.
تاریخ تشیع مملو است از ستم و فشارهای گوناگون حکام به پیروان این مذهب. خطرناک‌ترینِ این ستم‌ها برای اسلام تخریب فراگیری است که متوجه تشیع شد و مسلمین را فرقه‌فرقه کرد و مذاهب اسلامی را به‌گونه‌ای تصویر کرد که گویا آنان ادیان و امت‌های متفاوتی هستند.
در مقابل، موضع رهبران شیعه التزام تمام و مراقبت کامل از مصلحت و منافع مسلمانان بود و در عین حال، تمسک به آرا و رفتار و سلوک صحیح حتی اگر به شهادت بینجامد. این روش در تاریخ تشیع تنها به ائمه معصوم اختصاص ندارد، بلکه شامل گروه‌ها و قبایل و شخصیت‌های معروف هم می‌شود. تبیین این مبحث کتاب‌های گسترده‌ای را می‌طلبد و امیدواریم که ما بتوانیم نمونه‌هایی از آن را در مباحث فرهنگی ارائه کنیم.
شیعیان این خاطرات را حفظ می‌کنند، به‌ویژه یاد شهادت امام حسین(ع) و ائمه معصوم را و بدین مناسبت‌ها مراسمی برگزار می‌کنند و از این‌ها برای تعلیم و تربیت عموم مردم بهره‌ها می‌برند.
در تاریخ اسلام برخی رجال شیعه بر جهان اسلام یا بخشی از سرزمین‌های اسلامی برای مدتی کوتاه یا بلند حکم رانده‌اند. این‌ها علاوه بر دوره‌های ستم بر شیعیان است. بارزترین این حکومت‌ها، فاطمیون در مصر و حمدانیان در سوریه و مرابطون در مغرب و صفویه در ایران است.
هم‌اکنون جمعیت شیعیان در جهان حدود یکصد میلیون نفر است که در ایران و عراق و جنوب غربی اتحاد جماهیر شوروی مانند آذربایجان و ارمنستان و گرجستان و افغانستان و هند و پاکستان و چین و ترکیه و سوریه و لبنان و خلیج فارس و شرق عربستان سعودی و یمن و عمان ساکن‌اند.
مشهورترین مراکز تحصیل دینی شیعیان هم‌اکنون در ایران و عراق است که مؤسسات فرهنگی و کتابخانه‌های بزرگ و غیر این‌ها را در برمی‌گیرد. عالم بزرگ و مرجع امروز در حوزه نجف اشرف در عراق به سر می‌برد در حالی که پیش از این مرجع شیعیان در قم بود. آنچه گفتیم خلاصه نگرشی عمومی به شیعه بود.

در واقع، برای من بسیار دشوار است که این مبحث