( بسم‌الله الرحمن الرحیم )
[...] در عرصه اجتماعی. و اگر بازگردیم به ایمان به معاد (رستاخیز)، ایمان به مسئولیت، ایمان به اینکه : « ﴿ فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّة خَیْراً یَرَهُ‌ * وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّة شَرّاً یَرَهُ‌ ﴾ .»[459]، ایمان به اینکه « ﴿ مَا یَلْفِظُ مِنْ قَوْل إِلاَّ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ ﴾ .»[460] ایمان به اینکه هر کلمه و هر موضع و هر عمل و هر گامی که از تو صادر شود، در قبال آن مسئول هستی، این احساس، ا��سان را وامی‌دارد که رویکردی مثبت برای ساختن جامعه صالح در پیش بگیرد و از این مسیر منحرف نشود، زیرا او مسئولیت‌هایی بر عهده دارد. شاید کسی گمان کند جامعه در اثر موضع‌گیری یا شانه خالی کردن یا رویکرد منفی یک نفر، بر هم نمی‌خورد. ولی این‌طور نیست. هر موضع کوچک یا بزرگی، هم در مواضع دیگران تأثیر می‌گذارد و هم از آن‌ها تأثیر می‌پذیرد. ایمان به معاد انسان را بر آن می‌دارد که همه وجود و همه توانایی‌های خود را به سوی سازندگی و به سوی ایجاد جامعه صالح بسیج کند.
در زمینه تأثیر ایمان در جوامع به همین اندازه بسنده می‌کنم و به بحث در زمینه اخلاق می‌پردازم. می‌توانم بگویم تا اینجا بخشی از سخنرانی انجام شده است، ولی نمی‌دانم آیا خسته شده‌اید یا نه؟ آیا منتظرید من از پشت تریبون پایین بیایم یا نه؟ ان‌شاءالله خواهان آن هستید که به بحث ادامه دهم.
اما درباره موضوع اخلاق که مایه برتری و کمال و زیبایی درونی انسان است؛ اخلاقی که دین بر آن تأکید می‌کند و آن را هدف از رسالت می‌داند تا جایی که پیامبر اسلام می‌گوید: «إنَّما بُعِثتُ لِأتَمِّمَ مَکارِمَ الاخلاقِ.» (همانا من برانگیخته شده‌ام تا اخلاق والا را به کمال برسانم.»
این جمله بسیار شبیه سخن مسیح است که می‌گوید: «آمده‌ام تا ناموس را به کمال برسانم.» یعنی ناموس الهی و ملکوت خدا. ��ین خدا یکی است و هر پیامبری می‌آید تا آن را به کمال برساند و آنچه را سوء‌استفاده‌کنندگان، تباه ساخته‌اند، اصلاح کند. بنابراین، اخلاقی که پیامبر درباره آن می‌گوید: «بُعِثتُ لِاُتَمِّمَ مَکارِمَ الاخلاقِ» هدف رسالت است. تعالی درونی انسان، هدف رسالت پیامبران است.
تأثیر این اخلاق در شکل‌گیری جوامع چیست؟ گفتیم که جامعه در اثر همکاری و داد و ستد و فعل و انفعال و تأثیرگذاری و تأثیرپذیری شکل می‌گیرد. این تبادل که پدیدآورنده جوامع است، در پرتو وجود اخلاق، هموار و بدون اخلاق، دشوار می‌شود: « ﴿ وَ لَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِک ﴾ .»[461] خدا به پیامبرش می‌فرماید اگر تندخو و سخت‌دل بودی، در ادای رسالت خداوند موفق نمی‌شدی. درمورد ارتباط هر انسان متخصص و کارشناس با مردم جامعه خود نیز همین‌طور است. اگر تندخو و سخت‌دل باشد، از گرد او پراکنده می‌شوند. اخلاق است که بستر را برای همکاری هموار می‌کند. خودپسندی یکی از صفات زشت است که سبب می‌شود دیگران، انسان را رها کنند. شاید کسی بگوید چه زیانی برای مردم دارد؟ من می‌خواهم خودپسند