این گفتار با همین عنوان در کتاب حدیث سحرگاهان درج شده است.

﴿ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴾

﴿یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْس مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیْر مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوء تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهَا وَبَیْنَهُ أَمَدًا بَعِیدًا وَیُحَذِّرُکُمُ اللهُ نَفْسَهُ وَاللهُ رَؤُفٌ بِالْعِبَادِ. ﴾

روزی که هرکس کارهای نیک و کارهای بد خود را در برابر خود حاضر بیند، آرزو کند که ای کاش میان او و کردار بدش فاصله‌ای بزرگ بود. خداوند شما را از خودش می‌ترساند و خدا به بندگانش مهربان است.

(آل عمران، 30)

﴿ وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْء وَهُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّة وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ﴾ .

به پوست‌های خود گویند : چرا بر ضد ما شهادت دادید؟ گویند : آن خدایی که هرچیزی را به سخن می‌آورد و شما را نخستین بار بیافرید و به او بازگشت می‌یابید، ما را به سخن آورده است.

(فصلت، 21)

در این بخش می‌کوشیم که به‌طور کلی ابعاد محاسبه الهی و مفهوم معاد و بهشت و جهنم را روشن کنیم. البته، بحث مفصل آن را به متخصص آن می‌سپاریم. روشن شدن این ابعاد پس از شناخت معادله قرآنی یکی بودن انسان با سعی و تلاش خود و پس از یادآوری هدف از مرگ و زندگی و مسائلی غیر از آنکه در سه بخش پیش بدان اشاره شد، امکان‌پذیر است.

اول، عملی که از انسان سر می‌زند، بدون اینکه از بین برود یا از آن کاسته شود، در عالم باقی می‌ماند. آن عمل به همان شکل اصلی یا تحول‌یافته باقی می‌ماند و به انسان بازمی‌گردد، چراکه از او صادر شده و آن عمل با نیت و تلاش انسان عینیت یافته است. این مفهوم ثبت و ضبط عمل بر کتابی است که خداوند روز قیامت آن را آشکار می‌کند و مفهوم شهادت دادن دستان و پاها و پوست همین است و نیز معنای طوق بر گردن انسان و سایر تعبیرات دیگری که در این آیات می‌بینیم : « ﴿ وَکُلَّ إِنْسَان أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَـةِ کِتَابًا یَلْقَاهُ مَنْشُورًا ﴾ »[88] و آیه «﴿حَتَّی إِذَا مَا جَاؤُهَا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ. ﴾»[89] این عمل بر عالم نیز منعکس می‌شود، هر چقدر هم که آن عمل کوچک باشد. ممکن نیست که در عالم اتفاقی بیفتد مگر آنکه در تعامل با موجودات مختلف باشد و تأثیرگذار بر آن باشد و مجدداً بر موجودات منعکس شود. این همان مفهوم ثبت عمل در کتاب است؛ کتاب هستی که در قرآن ذکر شده است. درک و فهم بقای فعل به چیزی بیش از دقت در حقایق ثابت هستی که علم کشف کرده و علم و تجربه بر آن صحه گذاشته است، نیاز ندارد. عمل پس از صدور آن با همان کمّیت و کیفیت و با تأثیرات آن باقی می‌ماند.

دوم، این تلاش‌ها و اعمال صادرشده از انسان