این گفتار با همین عنوان در کتاب حدیث سحرگاهان درج شده است.

﴿ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴾

﴿ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللهِ وَبِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ ﴾ .

پاره‌ای از مردم می‌گویند : به خدا و روز قیامت ایمان آورده‌ایم حال آن‌که ایمان نیاورده‌اند.

﴿ یُخَادِعُونَ اللهَ وَالَّذِینَ آمَنُوا وَمَا یَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا یَشْعُرُونَ ﴾ .

اینان خدا و مؤمنان را می‌فریبند و نمی‌دانند که تنها خود را فریب می‌دهند.

(بقره، 9-8)

سخن ما درباره سه بیماری «دروغ» و «کفر» و «نفاق» بود. حقیقت این است که نفاق شامل «کفر» و «دروغ» نیز هست، زیرا منافق، در درون کافر است و در سخنانش دروغ‌گو. در نتیجه، عمل نفاق او شامل همه ضررهای دروغ و تمام بدی‌های کفر است. منافق از آن جهت که دروغ‌گوست، ملاک‌های اجتماعی را در ارتباطات درست مردم و یک امت، تغییر می‌دهد و دگرگون می‌کند و از جهتی دیگر، او در ذات خود کافر است؛ یعنی در جهت‌گیری اصلی خود و از کاروان بزرگ هستی که به سوی هدف برجسته‌ای از کمال در زندگی امت می‌تازد، منحرف شده است.

نفاق در قرآن با تعبیرات گوناگونی بیان شده است، ازجمله همین بخش که در این شب مبارک شنیدیم. آیاتی که دیشب به آن گوش فرادادیم نیز به‌طور مفصلی مباحث و اشکال گوناگون نفاق را بیان می‌کنند. و اما این آیات، با این کلمات آغاز می‌شود : « ﴿ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللهِ وَبِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ ﴾ . ﴿ یُخَادِعُونَ اللهَ وَالَّذِینَ آمَنُوا وَمَا یَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا یَشْعُرُونَ ﴾ .»[69]

قرآن کریم بیماری نفاق را در معرض رشد و پیشروی در زندگی و نفس انسان می‌داند، زیرا ممارست بر هر خصیصه نفسانی، باعث می‌شود که آثار و نتایج آن در نفس انسان گسترش یابد؛ چه خوب باشد و چه بد. همچنان‌که ایمان درونی و صفاتی مانند شجاعت و سخاوت با ریاضت‌های عملی رشد می‌کند و فزونی می‌یابد، صفات بد مانند حسد و کفر و طمع و ازجمله، نفاق نیز چنین‌اند و اگر انسان مقتضیات آن‌ها را عملاً دنبال کند، این صفات در درون او رشد می‌کند و ریشه می‌دواند. به همین علت قرآن کریم در آیه دهم سوره بقره می‌گوید : « ﴿ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللهُ مَرَضًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ بِمَا کَانُوا یَکْذِبُونَ ﴾ .»[70] منشأ این بیماری که جمع کفر و دروغ هر دوست - در زبان، دروغ است و در قلب، کفر- ضعف و فریب‌کاری است. ضعف نفس که در پس دروغ و در پس کفر نهفته است، ریشه تمام مصیبت‌ها و بدی‌هاست. آنچه سبب می‌شود که انسان به دروغ احساس نیاز کند، یا خود را به طمع