یا تجربه‏هایی را که در خارج به دست آمده است، به دولت عرضه کرد و اطمینان داشت که نادیده گرفته نخواهد شد. در یک کلام، با وجود سنگین بودن مسئولیت اجتماعی، بارقه‏ امیدی وجود دارد.

موضع شما نسبت به اتحاد فدرالی میان سوریه و اردن و لبنان چیست؟

تا آنجا که من اطلاع دارم مسئله اتحاد فدرال یا کنفدرالی تا کنون با لبنان مطرح نشده است، ولی با دیگر دولت‏های عربی مطرح شده است. بی‏تردید طرح این مسئله با لبنان به خودی خود نیازمند موافقت همگان است و نه موافقت اکثریت، هم به سبب اوضاع عمومی لبنان و هم به سبب وضعیت استثنایی که اکنون در آن به سر می‏برد.

تجربه‏های اروپا که با امور خرد اقتصادی آغاز شد و پس از آن با بازار اروپا و در کنار آن، پارلمان اروپا و گردهمایی وزیران خارجه اروپا ادامه یافت و افزون بر آن، تجربه سوریه و مصر در یکی کردن رهبری سیاسی و ایجاد یک زعامت واحد برای هر دو جبهه (مصر و سوریه) و نیز تجربه‏ای که حدود دو سال به صورت آرام و برنامه‏ریزی‌شده میان سوریه و اردن انجام گرفت، همه این تجربه‏ها، قراین و شواهدی برای طی مسیر هستند که ما را از شتاب‌زدگی و تنش‏آفرینی و لغزش بازمی‏دارند.

امّا به‌طور اصولی فکر نمی‏کنم کسی پیشرفت خود را و گسترش محدوده فعالیت و حجم خانواده‏اش را و نیز حرکت به سوی آرمان‌های متمدنانه را در پرتو تشکیل دولتی بزرگ در خاورمیانه، نپذیرد، به‌ویژه آنکه وجود اسرائیل خطری همیشگی است.

به عقیده برخی تحلیل‏گران، موقعیت جهان عرب در جنگ اعراب با اسرائیل ضعیف‏تر از گذشته شده است. به نظر شما این مسئله بر روند صلح در لبنان تأثیر نمی‏گذارد؟

تنها سلاح کارآمدی که در این دوره زمانی از تاریخ در دست اعراب است، سلاح همبستگی و هماهنگی میان دولت‌ها و ملت‌های عربی است. همچنان‌که تنها سلاح فعال در دست دشمن صهیونیستی نه هواپیماهای میراژ است، نه موشک‏های کنترل از راه دور، و نه حتی بمب‏های لرزاننده، بلکه اختلاف در صفوف اعراب است.

بنیان‌گذاران اسرائیل این‌‌گونه حساب کرده‏اند. تجربه نیز همین را نشان می‏دهد و منطق ساده زندگی نیز حکم به همین می‏کند. جهان عرب گسترده است و اگر متحد و یک‌پارچه نیز باشد، دشمن به مجرد حضور در این گستره بشری و در برابر تک تک آنان فرو می‏ریزد. اینجاست که به راه‌حلی سهل و ممتنع می‏رسیم که امیدواریم آغاز آن باشد. در اینجا حدیثی از رسول خدا(ص) یادم آمد که فرمود : «بر امت خود بیش از هرچیز از این بیمناکم که امت‌ها بر آن هجوم برند، همان‌گونه که گرسنگان به سوی ظرف غذا هجوم می‏آورند.» گفتند : «آیا به سبب کمی عدّه آنان چنین می‏شود، ای رسول خدا؟» فرمود : «نه... آنان بسیارند، ولی همچون تفاله‌های پراکنده هستند.»

به نظر من، در آینده جنگ و صلح و مذاکرات و مرحله پس از آن و سیاست و جنگ نظامی و مالی و اقتصادی و دیپلماتیک و تبلیغاتی و غیر آن، بر این مبنا و اصل خواهد بود.

دوست دارم صحبت‏هایم را، همان‌گونه که با جنوب شروع کردم، با جنوب تمام کنم تا به هم‌وطنان اطمینان دهم که وضع کنونی جنوب،