(ایشان در تکمیل سخن خود درباره دستور کار گفت)
نکته چهارم در دستور کار پیشنهادی، تقویت ارزشها در ساختار آینده لبنان است؛ ارزشهایی که در طی بحران لبنان بهشدت واپس رانده شد.
نکته مهمی که اهمیت آن از چهار نکته پیشین بیشتر است، مسئله بازگرداندن همبستگی میان لبنانیان است؛ مسئلهای که آماج توطئهها بود و طبیعی است که این کنفرانس بتواند نقش فعالی در این زمینه ایفا کند.
برخی هستند که در توانایی نشست سران مذاهب برای موفقیت در مأموریت خود تردید میکنند، بهویژه آنکه نشستی مانند آن در جریان حوادث برگزار شد، ولی درمتوقف کردن جنگ و خونریزی موفقیتی به دست نیاورد.
طبیعی است که همه امور در این دنیا نسبی است. من فکر میکنم تأثیر کنفرانس نیز نسبی است، به این معنا که گام نخست و اساسی در راه ساختن لبنانی یکپارچه و پیشرفته و متمایز است. اگر کنفرانس موفق به برقراری آشتی ملی شود، بزرگترین گام را در این راه برداشته است. درمورد کنفرانس گذشته نباید فراموش کرد آن کنفرانس در گرماگرم حوادث و در اوج وخامت اوضاع و در زمانی که سیل اسلحه به سوی کشور سرازیر بود، برگزار شد. با این حال بر این باوریم که نشست سران مذاهب در آن زمان توانست مانع اوج درگیریهای فرقهای شود و به تعبیر دقیقتر از تبدیل شدن جنگ نژادی به جنگ فرقهای جلوگیری کرد.
در هر حال اوضاع محنتبار وطنْ همه مردم را بر آن میدارد که هر ابزاری را تجربه کنند، هرچند احتمال موفقیت آن صددرصد نباشد.
آیا تلاشهای این بار شما برای برگزاری نشست سران مذاهب دیرهنگام نبود؟ به سخن دیگر، آیا شایستهتر و سودمندتر نبود که این کنفرانس بلافاصله پس از توقف درگیریها برگزار شود؟
خیر، در گذشته ناامنی مانع برگزاری چنین دیدارها و یا پیگیری تصمیمات آنها میشد، همچنانکه در کنفرانس پیشین مشاهده کردیم؛ ولی پس از آنکه امنیت پایدار شد و مجال فعالیت فراهم آمد، زمان برگزاری نیز فرا رسید. در یک کلام، مصیبت لبنان به نظر ما نتیجه توطئهای بینالمللی است که با سوءاستفاده از غیاب دولتهای عربی و یا سرگرم بودنشان، از این شکاف رخنه کرده بود، امّا پس از آنکه این شکاف پر شد و جهان عرب مسئولیتهای خود را به عهده گرفت، تعامل درونی میان عوامل لبنانیْ تعیینکننده روند حوادث شد. نشست سران مذاهب میتواند در این عرصه نقشی اساسی ایفا کند.
(سپس سخنان من و امام صدر به موضوعی دیگر کشیده شد. ایشان پیوسته درباره سه خطر صحبت میکرد : خطر تجزیه و خطر از میان بردن مقاومت فلسطین و خطر اشغال جنوب لبنان.)
پس از پایان یافتن حوادث لبنان، کدام یک از این خطرها از بین رفته و کدام یک هنوز باقی است؟
به نظر من خطر تجزیه از بین رفته است و دیگر بازنمیگردد، هرچند شعارهای بسیاری با عنوان کانتونها و تمرکززدایی سیاسی سرداده میشود. این بدان سبب است که جهان عرب مسئولیت خود را در قبال وحدت لبنان به عهده گرفت و این امر در تصمیمگیریهای دو کنفرانس ریاض و قاهره نمود
