و مهیج به گونهای بود که رهبران، سیاستمداران و رؤسای جمهور را مستقیماً هدف قرار میداد تا راه را بر هرگونه تعامل و گفتوگو ببندد.
ب. عامل دوم، اختلاف مصر و سوریه بود که در مواضع اعراب شکاف و فاصله پدید آورد، زیرا اعراب نمیتوانستند یکی از دو کشور برادر را که در جنگ اکتبر مشارکت داشتند، بر دیگری ترجیح دهند و این بدان معنا بود که اعراب در موضع انفعال قرار میگرفتند و این فرصتی برای نیروهای غربی یا بیگانه پدید میآورد که در لبنان نفوذ کنند و بر روند بحران تأثیر بگذارند. سازمانهای سیاسی، تجاری و حتی جاسوسی هم فرصت مییافتند تا بحران را به سوی وخامت بیشتر سوق دهند.
حتی افراد و اشخاص متعددی بودند که در غیاب موضعگیری و اتحاد جهان عرب، میتوانستند لبنان را به چالش بکشند و نهادهای رسمی لبنان را بهسادگی به سوی اتخاذ مواضع بحرانساز هدایت کنند.
و اینها همه نتیج? اختلاف سوریه و مصر و در نتیجه ناممکن بودن شکلگیری اتحاد و وحدت کلمه در میان کشورهای عربی بود.
ج. برخی از احزاب همپیمان مقاومت فلسطین و بعضی از مارکسیستهایی که در میان اعضای مقاومت نفوذ کرده بودند، با همکاری برخی محافل بینالمللی، هدفی بسیار خطرناک را پیشِ روی ملت فلسطین ترسیم کردند و آن عبارت بود از تبدیل لبنان به «ویتنام» دیگری در خاورمیانه و اینکه اعضای مقاومت فلسطین باید به کوهها پناه ببرند و جنگ مسلحانه را چندین سال ادامه دهند و از آنجا رژیمهای عربی را سرنگون کنند، یا دستکم حکومتهایی را که با اسرائیل مقابله میکردند (پیش از آنکه اسرائیل را از بین ببرند) سرنگون کنند.
این هدف اغواگر و مقدسمآبانه که با موفقیت در جنوب شرق آسیا تجربه شد، در لبنان و بر ملت لبنان تطبیقپذیر نیست و نمیتوان آن را در فاصل? چند کیلومتری دشمنی که در حال شهرکسازی است، به اجرا درآورد و بر ضد حکومتهای عربی که -با وجود تنوع و تفاوت با یکدیگر- در دشمنی با اسرائیل اتفاقنظر دارند و در ربع قرن گذشته همواره با آن در حال نبرد بودهاند، از?این?روش استفاده کرد. به عقید? من رسیدن به این هدف بسیار دشوار است و برای درک این دشواری، کافی است به تحولات بحران لبنان و پیامدها و خطرهای ناشی از آن توجه کنیم و همین امر، نادرستی این هدف استراتژیک را ثابت کرده است.
توافق ریاض را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا آن را آغاز تحقق امیدها و آرزوها میدانید؟
مبنای اصلی توافقنام? ریاض عبارت است از توافق کشورهای عربی. پیشتر گفتیم که از عوامل مهم ادام? بحران لبنان، این بود که جهان عرب در داخل لبنان اراد? واحدی نداشت و طبیعی است که توافقنام? ریاض، به این غیبت اعراب پایان میدهد تا موضع مطلوب را اتخاذ کنند. از?این?رو، توافق ریاض به نوب? خود نقط? تحولی در بحران لبنان است.
برخی از محافل عربی، دربار? تأثیرگذاری توافق ریاض تردید افکندهاند و عدهای دیگر آن را مبهم