تفکر و تأمل بیشتر در احادیث زکات و آنچه از امامان اهلبیت و از فقهای پیشین وارد شده است، بُعد تازهای به مسئل? عدالت می دهد و به روشنی و صراحت به بیم? افراد فقیر، که عبارت از تأمین نیازهای افراد تهیدست از طرف جامعه باشد، توصیه میکند. البته نه آن فقر و تهیدستی که نتیج? سستی و بطالت باشد.[77] همچنین اسلام بیمههای دوران کهنسالی و کودکی و بیماری را، بهویژه حوادث و پیشآمدهای ناگهانی همچون هزینههای مسافران نیازمند و وامداران و دربندماندگان و هرآنچه در راه خدا باشد،[78] لازم میداند. مسئولیت بیمههای اجتماعی، درحقیقت، همان مسئولیت کامل جامع? اسلامی در شرایط دشوار اجتماعی است، خواه این شرایط دائم باشد مانند پیری و ناتوانی ناشی از نقص عضو، یا بر اثر حوادث ناگهانی و در کوتاهمدت به وجود آید.[79]
در هنگام مقایس? دقیق واقعیتهای جوامع اسلامی امروز با ریشههای عقیدهشناختی عدالت اقتصادی و اجتماعی و ابعاد روشن آن، فاصل? بزرگی میبینیم. در 25 سال اخیر شاهد کوششهای پیگیری در زمین? تأمین عدالت و اجرای بخشی از احکام اسلامی و دستورات مربوط به عدالت، در گوشه و کنار دنیای اسلام بودهایم. امّا زمینه و بنیادهای ضروری برای این کوششها فراهم نبوده است. از همین رو، این تلاشها و دستاوردها پراکنده، بینظم، و کماثر بوده است.
جدائی اصل عدالت اقتصادی و اجتماعی از ایدئولوژی اسلامی، که خود گوشهای از فاجع? جدایی عقیده از شریعت است و گروههای مختلف مسلمان آن را پذیرفتهاند، باعث گردیده است که عدالت ژرفا و کلیت و استمرار خود را از دست بدهد، به طوری که امروز عدالت اقتصادی و اجتماعی بهصورت یک مسئل? اجتماعی محض و موضوع سیاسی خالص درآمده است.
این نوع عقید? اسلامی، مجرد از نتایج اجتماعی، نزد اغلب مسلمانان بهصورت احساسی ذهنی درآمده که نه بر زندگی آنان اثر میگذارد نه بر رفتار فردی و اجتماعی آنان. اینگونه عقاید، در تصورِ برخی مسلمانها، با عبادت قرین شده است، آن هم برای تنظیم پیوند انسان و آفریدگارش، و برای آسان نمودن سفرمرگ، و دیگر هیچ.
به درستی نمیدانیم که این توطئه از چه هنگام پدید آمده است. آیا توسطِ دوست جاهل و نادان انجام گرفته یا دشمنِ در کمین؟ ولی مسلم است که
[77].?«مسلمان برادر مسلمان است، به او ستم روا نمیدارد و او را ذلیل و زبون نمیگرداند و محرومش نمیکند. بر مسلمان است که به وضع مستمندان رسیدگی و ایشان را کمک کند.» (کافی، ج2 ، ص 174)
[78].?«اِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللّه وَابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللّـه.» «صدقات تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدیان [گردآورى و پخش] آن و کسانى که دلشان به دست آورده مى شود و در [راه آزادى] بردگان و وامداران و در راه خدا و به در راه مانده اختصاص دارد [این] به عنوان فریضه از جانب خداست.» (توبه، 60)
[79].?در مقاله «اسلام و مشکل اختلاف طبقاتی» به مسئل? بیم? اجتماعی و نقش زکات در آن پرداخته شده است.