همچنین خطرهایی که در صورت تحقق نیافتن آن متوجه جامعه خواهد شد، اشاره میشود. زیرا عدالت به همه این امکان را میدهد که با کوششهای سازنده و کمکهای خود همگان را بهرهمند سازند و پیامدهای شایست? عدالت به همه بازگردد، در صورتی که نبود عدالت در جامعه به طور قطع موجب محرومیت بخش بزرگی از جامعه از برخی حقوقش یا از هم? آن میشود، همچنین باعث تباه شدن برخی یا هم? استعدادها و کاهش کارایی جامعه میگردد. این خود محرومیت عمومی افراد جامعه و بلکه کل جامعه را سبب میشود، بگذریم از بیماریها و خطرهایی که دامنگیر نهتنها گروههای محروم بلکه همه میشود، مانند پیامدهای سوءِتغذیه و فراهم نبودن شرایط زندگی سالم و همچنین خطرهای دیگری که درون محرومان را میخورد و ادام? آنها به بحرانها و انفجارها و نابسامانیهایی در جوامع میانجامد. حال به برخی از آیات قرآن کریم میپردازیم:
«ها أنتُم هؤُلأِ تُدعَونَ لِتُنفِقوا فی سَبیلِ اللّه فَمِنکُم مَن یَبخَلُ و مَن یَبخَل فاَنَّما یَبخَلُ عَن نَفسِه و اللّه الغَنیُّ و أنتُمُ الفُقَرأُ و اًن تتَوَلَّوا یَستَبدِل قَوماً غیرَکُم ثُمَّ لا یکونوا أمثالَکُم.»[70]
«و ما تُنفِقوا مِن خیرٍ یُوَفَّ اًلیکُم و أنتُم لا تُظلَمونَ.»[71]
«و أنفِقوا فی سبیلِ اللّهِ و لا تُلقوا بأیدیکُم الی التَّهلُکَةِ»[72]
ب. انفاق در مفهوم قرآنی. هر که در آیات کریم? انفاق بیندیشد، بهخوبی درمییابد که انفاق، به مفهوم قرآنی آن، مشارکت دادن کامل دیگران است در آنچه خداوند از مال و فک و کوشش و مبارزه به انسان بخشیده است. تفکر و درنگ در این آیات روشن میسازد که بازگشت نتیج? خیر به انفاقکننده و دوری او از ظلم و هلاکت[73] تنها منحصر به جزای الهی که در قیامت عاید انسان میشود نیست، بلکه نتایج اجتماعیای که از فعالیتهای انسان برمیآید نیز جزای عمل به حساب میآید. این پاداش، که پیش از پاداش اخروی است، در قرآن به «جزای ادنی» و پاداش آخرت به «جزای اوفی» یاد شده است. کوتاه سخن اینکه فرد یا گروهی که برای ایجاد فرصتهای مناسب زندگی برای دیگران کوشش میکند، درحقیقت، خیرخواهی و نیکفرجامی را برای خویش به ارمغان میآورد و خطر ستم و هلاکت و نیستی را از خود دور میسازد.
[70].?«آگاه باشید که شما را دعوت میکند تا در راه خدا انفاق کنید. بعضی از شما بخل میورزند؛ و هرکس که بخل ورزَد در حق خود بخل ورزیده است. زیرا خدا بینیاز است و شما نیازمندید. و اگر روی برتابید به جای شما مردمی دیگر آرَد که هرگز همسان شما نباشند.» (محمد، 38)
[71].?«و هرچه انفاق کنید پاداش آن به شما میرسد و بر شما ستم نخواهد رفت.» (بقره، 272)
[72].?«در راه خدا انفاق کنید و خویشتن را به دست خویش به هلاکت میندازید.» (بقره، 195)
[73].?انفاق و کارکردهای آن در حیات بشری در اندیش? امام موسی صدر جایگاه بسیار ویژهای دارد. انسان خلیفةالله امانتدار، باید ادای امانت کند و تنها موجودی است در عالم که میتواند ادای امانت کند. انسان مدنی بالطبع است و انفاق برآمده از شعور مدنی، ضروری حفظ و استمرار این مدنیت و تعامل. عطا و انفاق رکن اساسی تشکیل جوامع است و ضمن تثبیت پیوندهای اجتماعی، خطوط و موازین آنها را نیز تعیین میکند. اجزای هستی همه با هم هماهنگ، منظم، دقیق و متقن هستند که مبتنی بر میزانی حقیقی و موازین عدل در کنار هم کل واحدی را تشکیل میدهند. لزوم هماهنگی انسان با جهان آفرینش و انطباق عدالت بشری با عدل تکوینی، میطلبد که انسان نیز به کاروان هستی بپیوندد و همراه با اجزای هستی، منظم و دقیق و امانتدار باشد، از میزان عدل خارج نشود و بداند که آنچه به انسان میدهند، کمتر یا بیشتر از آن چیزی نیست که از او ستاندهاند. و لذا ادای امانت کند. این رویکرد امام موسی صدر در تعمیق جامعهسازی مبتنی بر جهانبینی و هستیشناسی اسلامی است، که در آن با تعمیق و تقدیس حس مدنیت، تصویری از جهانی که انسان در آن زندگی میکند داده تا به مبادلات، داد و ستد، عطا و دهش و ادای امانت متعهد باشد و حیات خود را در آن ببیند. لذا انفاق در دیدگاه ایشان ضرورتی طبیعی است که انسان عاقل با اراده و اختیار خود آن را پذیرفته و انجام میدهد. بحث تفصیلی ایشان در باب مسئل? انفاق را در کتاب حدیث سحرگاهان صص 89?ـ 107 میتوانید ببینید. (پ ـ .)