سخن میگوید: «کسی که شب با شکم سیر بخوابد و همسایهاش گرسنه باشد به پروردگار و روز بازپسین ایمان نیاورده است.»[58]
صدها دستور اسلامی، که عدالت اجتماعی و اقتصادی را در عمقِ عبادات وارد میسازد و آن را ازجمل? شرایط صحیح بودن آنها میشمارد، به روشنی نشان میدهد که عدالت اجتماعی و عدالت اقتصادی نهتنها دو حکم فرعی و دو واجب عادی و معمولی نیستند، بلکه بر پای? عقیده و ایمان استوارند و از آنها جداشدنی نیستند. اسلام ایمانی را که نتیج? آن عدالت در زندگی فرد و جامعه نباشد، برنمیتابد.[59] از این رو، عدالت اقتصادی و اجتماعی در اسلام ریشهدار، دائمی و فراگیر است، زیرا با طبیعت و هستی مؤمن درآمیخته و از درون فرد و جامع? مسلمان سرچشمه گرفته است.
3. مسئولیت های فردی و اجتماعی در تحقق عدالت اجتماعی
اسلام، در پیریزی اصل عدالت، برای آن خطوط روشنی ترسیم میکند که مانع ابهام و آشفتگی میگردد، و شرایطی فراهم میکند که تحول و تکامل عدالت را تا مرز بینهایت مقدور میسازد و این ویژگی اهمیت خاصی دارد.
الف. مسئولیتهای فردی. ارتباط متقابل میان مسئولیت فردی و اجتماعی برای تحقق بخشیدن به عدالت، یکی از ابعاد ترسیمشد? عدالت است.[60] براساس اصل: «کلکم راع و کلکم مسئولٌ عن رعیته.»[61]
و براساس وظیف? امر به معروف و نهی از منکر، هر فرد جامعه مسئول سلامت جامعه است. از این رو آنچه از اموال و امکانات و تجارب و حتی تندرستی و نیروی جسمی و هرچه دارد، صرفاً نتیج? کوشش شخص او نیست، بلکه در پدید آوردن آنها دیگران، از معاصران و گذشتگان، نیز سهیماند. فرد مانند درخت میوه است. درخت با شاخهها و برگها و ریشههایش در بهوجود آوردن میوه سهیم بوده و در این راه از آب و هوا و خورشید و زمین و دیگر عوامل طبیعی و کوششهای مختلف بشری بهره گرفته است. به سخن دیگر، فرد امانتدار اموال خویش است و در پیشگاه جامعه و در برابر نسلهای پیشین و آینده مسئول آن امانت است. براساس این تحلیل، فرد حق ندارد دارایی خود را نابود یا احتکار کند یا نسبت به آن بیتوجهی و اهمال روا دارد. همچنین نباید در حق خویش بدی کند و آسیبی به خود برساند، تا چه رسد به خودکشی. اینگونه اقدامات درحقیقت ستم و تجاوز به حقوق جامعه است. این مطالب، درحقیقت، معنی و مفهوم کلم? استخلاف[62] را، که در قرآن کریم آمده است، روشن میسازد:
[58].?ما آمن بالله و الیوم الآخر من بات شبعاناً و جاره جائع (وسایل الشیعه، ج17 ، ص209) .
[59].?از نظر ایشان ایمان زنده ایمانی است که انسان را به حرکت وادارد، او را منع کند، به پیش راند و امر و نهی کند. (پ ـ .)
[60].?به عبارتی ایشان معتقد است که یکی از عناصر تضمینکنند? اجرای عدالت و پویایی و تکامل آن، عبارت است از مسئولیتی که فرد در قبال اجتماع دارد و مسئولیتی که متقابلاً اجتماع در قبال فرد دارد. این ترابط، چینشی از تعاملات و مبادلات را شکل داده و قواعدی را در حقوق و اقتصاد منجر میشود که از معضلات و مشکلات متعدد لاینحل که گریبانگیر بشریت شده، پیشگیری میکند. گویی انسان باید مسئولانه حافظ جمیع هویتهای فردی و جمعی خود باشد. (پ ـ .)
[61].?بحارالانوار، ج72 ، ص38 .
[62].?امام موسی صدر و شهید سید محمدباقر صدر، در اندیشههای اجتماعی بالمعنی الاعم و اقتصادی بالمعنی الأخص خود، جایگاه ویژهای به نظری? استخلاف و جانشینی انسان برای خدا در روی زمین قائلاند. این نظریه که بستهای جامع از مبادی انسانشناختی ایشان است، تبیینکنند? چرایی و مبادی فلسفی بسیاری از احکام و قواعد اقتصادی اسلام است. از نظر ایشان خلیفةاللهی انسان ریشه در «انعکاس کمال الهی در جهان بهویژه در انسان» دارد. (نای و نی، ص22). از نظر ایشان، انسان تنها موجودی است که میتواند ادای امانت کند. (پ ـ .)