زیانبار و تفرقه انگیز نیست، بلکه همواره بر غنای فکر و اندیشه افزوده و می افزاید. من با اطمینان می گویم این اختلاف در آرا و دیدگاه ها، زمینه ساز پیشرفت و تحول است و راه اجتهاد را آسان می کند و در نتیجه زمین? اقتباس مناسب از اسلام برای مقتضیات زمان را فراهم می کند، زیرا حکم دینی که طبیعتاً ماورائی و مقدس است، جنب? اطلاق - یا به اصطلاح دگماتیسم - دارد و اگر همگان بر این حکم اتفاقنظر داشته باشند، فقیه به سختی می تواند برای ایجاد تحول و نوآوری اقدام کند. ولی وقتی آرای گوناگون و متضاد وجود داشته باشد بهراحتی می توان تحول ایجاد کرد و نیازهای عصر را از درون احکام برآورده ساخت. از پیامبر نقل شده است که: «اختلاف امتی رحمة.» (اختلاف نظر میان امت من مای? رحمت است.)
اقداماتی که برای یکپارچه سازی مذاهب یا به تعبیر دقیق تر، تقریب مذاهب انجام گرفته بود، هنوز هم ادامه دارد و هرکس به اسلام اخلاص داشته باشد، خواهان آن است. اوضاع مسلمانان و محنت آنان با اسرائیل نیز فقیه را بر آن می دارد که به آنچه مسلمانان در آن اجماع دارند بیندیشد، نه به موارد اختلاف. در هفتمین همایش، شما شاهدید که حداقل هفت مذهب از مذاهب فقهی اسلام حضور دارند و علمای آنها در پاسخ گویی به پنج سؤال مطرحشده با یکدیگر همکاری می کنند.
شما در سخنرانی خود خواستار سازگاری و همگامی شریعت اسلامی با روح و واقعیت های زمانه شدید. چگونه می توان به این امر دست یافت؟
خواست? ما دقیقاً این بود که شریعت مترقی اسلام بهتدریج جانشین قوانین حاکم بر جهان اسلام شود. فکر می کنم در سخنرانی به طور دقیق و مفصل به این سؤال پاسخ داده شد. به طور خلاصه می توانم بگویم هسته های تحول و پیشرفت در اسلام وجود دارد و احکام به گونه ای وضع شده است که با نیازهای انسان در هر زمان و مکانی سازگار باشد.
این هسته ها را می توانید در موضوعات احکام، مبانی پیشرفت? فقهی و عناوین ثانویه پیدا کنید. جوامع اسلامی می توانند گمشده و راهحل مشکلات خود را در این سه محور از شریعت اسلامی بیابند. از آن گذشته، آنچه در این زمینه مهم است این است که یک نهاد یا دولت اسلامی پیشگام شود و هم? این نظریه ها و آرا یا بخشی از آنها را در زمینه های محدود آزمایش و تجربه کند و اگر موفقیت آمیز بود برای اجرا به جوامع اسلامی ارائه شود و در صورتی که نیاز به اصلاحاتی داشت، پس از کامل شدن، این اقدام صورت گیرد. بزرگترین مشکل ما در زمین? مسائل شریعت اسلامی این است که قرن های بسیاری از صحن? زندگی عمومی دور بوده است. از این رو، پیش از اجرا باید آن را به صورت آزمایشی اجرا کنیم.
آیا نمی توان از تجربه های بشری در این زمینه استفاده کرد؟
تجربه های بشری هرجا و هر زمان که به دست آمده باشد ثروت انسانی ارزشمندی است که باید از آن بهره گرفت ولی وقتی می خواهیم از آنها بهره بگیریم ابتدا باید آنها را اسلامی کنیم و به صورت بخشی هماهنگ و سازگار با چارچوب عام اسلامی درآوریم. شریعت اسلامی تجزیه پذیر نیست و ممکن نیست در دورن خود امری ناهمگون و ناسازگار را بپذیرد.
در اواخر قرن نخست هجری و اوایل قرن دوم نمونه ای از این اسلامی سازی رخ داده است. در آن