فتوادهی به دست افرادی خوار و زبون بیفتد که در آنچه برای پادشاهان یا حاکمان می نویسند، از خدا نمی ترسند و شریعت خداوند را تغییر می دهند. از این رو، گفتند که باب اجتهاد بسته شده است. این انگیز? آنان به نظر من انگیز? شریفی است، ولی در واقع باب اجتهاد از نظر ما (شیعه) بسته نشده است. آنچه بسته شده علم اصول فقه است که همان‌گونه که استادان بزرگوار می دانند، علمی مستقل از خود علم فقه است. می توان گفت که علم اصول فقه متوقف شده است، زیرا این علم مجموعه ای از قواعد و اصول تدوین شده است، اما فقه مستمر و پویاست و، در نتیجه، اجتهاد نیز مستمر و پویاست. چه کسی می تواند بگوید مثلاً در فقه حنفی، ابن‌همام مجتهد نیست؟ یا ابن‌عربی از مالکیه، ابن‌تیمیه از حنفیه و ابن‌حجر از شافعیه مجتهد نیستند؟ هم? آنان مجتهد بوده اند. همان‌گونه که می دانید ابن‌همام کتاب فتح القدیر را در شرح کتاب الهدائی در ده جلد نوشته است. معقول نیست بگوییم شارح این ده جلد مجتهد نیست یا به حد اجتهاد نرسیده است. بنابراین، باب اجتهاد بسته نشده است. آیا هیچ عالمی از دادن حکم شرعی دربار? مسائل جدید دست کشیده است؟ نه، همواره مردم از علما سؤال می کنند و آنان نیز آرای خود را دربار? مسائل جدید ارائه می کنند. بنابراین، باب اجتهاد بسته نشده است. بله، باب اجتهاد مطلق و اجتهاد در مذاهب بسته است، یعنی مذهب جدیدی در کنار مذاهب حنفی، جعفری، زیدی، ظاهری و مانند آن به وجود نیامده است. از این نظر، می توان گفت که باب اجتهاد مطلق بسته است، ولی اجتهاد در فروع دین به نظر من همواره جاری بوده است و هیچ‌گاه متوقف نخواهد شد.

اگر شریعت اسلامی ربا را حرام می داند، پس چرا هم? کشورهای اسلامی یا برخی از آن ها در برخورد با چالش های زمانه و فشارهای سنگین اقتصادی راه ربا را در پیش گرفته اند؟ به ویژه آنکه نیازهای امت های عربی به سرمایه، آنان را به این کار وادار می سازد. در این زمینه چه می توان کرد؟ (دانشجو: عمر یحیاوی)

همان‌گونه که در سخنرانی خود گفتم این مسئله ای است که خود را گرفتار آن کرده ایم، یعنی با دولت‌های گوناگون به شیوه ای تعامل کرده ایم که ناگزیر به تن‌دادن به معاملات ربوی شده ایم، زیرا ما کشورهایی عقب مانده ایم و طبیعی است که امت اسلام در تعامل های کنونی خود با دیگر کشورها جانشینی برای معاملات اقتصادی نیافته است، جز اینکه به ربا رو بیاورد که هم? اقسام آن حرام است و اینکه این دانشجو گفته است که کشورهای اسلامی به ربا روآورده اند و معاملات ربوی انجام می دهند، واقعیت دارد و به همین علت است که امروز علما در این نشست گرد هم آمده اند به امید آنکه چنین موضوعاتی را در وضع قوانین اقتصادی و غیره بررسی کنند و راه‌حل عملی برای جانشینی آن بیابند. هم‌اکنون این بررسی ها و پژوهش ها در بسیاری از کشورهای اسلامی آغاز شده است. سخنان امیدوارکننده ای از جناب مفتی کشور مصر در این باره شنیدیم و، افزون بر آن، در دبیرخانه و، همچنین، در کشور عربستان سعودی نیز هم‌اکنون پژوهش های کاملی دربار? تأسیس بانک اسلامی آغاز شده است تا تجربه شود و همان‌گونه که جناب امام [استاد شیخ محمد خاطر] در سخنرانی صبح گفتند، نتایج آن ابتدا در یک یا چند کشوری که مایل به همکاری با ما هستند به تجربه گذاشته شود. ما آن