مرد است. بنابراین، می بینید که با قرار دادن شرط و با توجه به میزان سطح آگاهی و رشد زن، می توان برخی از شکل های ازدواج و طلاق را به مقتضای حقی که در ضمن شرط به مسلمان داده می شود، تغییر داد. مطرحکردن این سخنان دربار? مسئل? برابری در طلاق و ازدواج ضروری بود. متشکرم.
شما در سخنرانی خود گفتید هرچیزی که ساخته و پرداخت? انسان باشد، متکامل است و هر متکاملی متغیر است. خواهش می کنیم این مطلب را توضیح دهید.
درحقیقت این نکت? بسیار مهم و اساسی است و نیاز انسان به مطلق، دین، غیب و ایمان به مطلق را بهطور کامل روشن می کند. دانش از دستاوردهای انسان است و همه می دانیم که دانش همواره در حال تکامل است. ما امروز چیزهایی می دانیم و فردا چیزهای دیگری می آموزیم. امروز فکر می کنیم چیزی سود و فایده دارد، ولی فردا درمی ِیابیم که همان چیز ضرر و زیان دارد و، برعکس، امروز فاید? چیزی را نمی دانیم و فردا به آن پی می بریم. دانش پزشکی، فیزیک، شیمی و هم? علوم آکنده از اکتشافات است. هر روز چیز تازه ای به دست می آید. بنابراین، دانش در حال تکامل است و این بدان معناست که علم پیشرفت می کند. معنای تکامل این است که آنچه امروز وجود دارد، شاید فردا وجود نداشته باشد و علمی که امروز داریم، شاید فردا نداشته باشیم و تغییر کرده باشد. تکامل به معنای پیشرفت است و پیشرفت همان دگرگونی و بی ثباتی است. در حالی که گفتیم انسان نیاز دارد همواره با موجود مطلق زندگی کند، یعنی به موجود یا قدرت یا حسی نیاز دارد که همواره با او باشد، چه در آسمان یا زمین یا درون هواپیما یا هنگام پژوهش یا بیماری یا زیان و ضرر و?… این موجود مطلق و نامحدود دانش نیست، زیرا دانش در حال تکامل و دگرگونی است و ثبات ندارد. ما به ایمان به مطلق نیازمندیم: «أَلا بِذِکرِ اللّهِ تَطْمَئن القُلُوبُ.»[139] هرآنچه در مورد دانش گفتیم، در مورد صنعت و فناوری نیز صادق است و آنچه دربار? فناوری می گوییم، در مورد قوانین وضعی و هم? تولیدات گوناگون بشری، حتی فلسفه و متافیزیک نیز مطرح است. هرچه تولید بشر باشد، ناپایدار است، در حالی که انسان به زندگی با موجودی مطلق و ثابت نیازمند است. معنای سخنان من این بود. والسلام.
فقط می خواهم یک نکت? آیین نامه ای را به برادران و خواهران دانشجو تذکر دهم. از هم? شما خواهش می کنم همان قاعد? آیین نامه ای خود را ادامه دهیم، یعنی هرکس نام خود را در زیر برگ? سؤال بنویسد، زیرا سخنرانی ها و تحلیل هایی که اینجا مطرح می شود، ثبت می شود و در کتابی به چاپ می رسد و هر تحلیل یا سؤالی باید منتسب به صاحب آن باشد. خواهش می کنم در پایان سؤال نام خود را بنویسید. متشکرم.
به نظر من در مطرح شدن این موضوع که باب اجتهاد بسته است، انگیز? شریفی وجود داشته؛ یعنی نگرانی برخی از علمای پرهیزکار از اینکه منصب
[139].?«آگاه باشید که دلها به یاد خدا آرامش می یابد.» (رعد،28)