و این تفاوتها، در چارچوب خود، نهتنها وحدت مسلمانان را بر هم نمیزند، که راه اجتهاد را برای آنان هموار میکند.
اگر اسلام قالبی ثابت و همیشگی داشت، مانعی بر سر راه به کارگیری فکر و اندیشه بود و مؤمن در برابر آن خاشع بود و تسلیم میشد؛ ولی وقتی در فهم حکم دینی، دیدگاههای گوناگون مطرح باشد، انسان مسلمان اجازه دارد اجتهاد کند و فکر خود را به کار گیرد و همواره برای تشریع احکام تلاش کند تا پاسخگوی نیازهای فزاینده و گوناگون هم? عصرها باشد. این یکی از معانی این سخن رسول خدا(ص) است که: «اِختِلافُ أُمَّتی رَحمَة.» (اختلاف امت من رحمت است.) این امر با مقایس? آرای گوناگون فقهی در یک موضوع واحد روشن میشود.
نکت? دیگر، بازتاب یافتن این آرای گوناگون در شعایر اسلامی است. تفاوت در [اعتقادات] مسلمانان، به عاملی برای ابراز اختلاف میان آنها تبدیل میشود و غالباً تودههای مردم توانایی آن را ندارند که از این گوناگونی در عملکرد، برای زیبایی و غنای امت بهره بگیرند. با ورود عناصر غیردینی همچون نادانی، فرصتطلبی و سیاستورزی، این مظاهر گوناگون به عواملی برای ایجاد بیزاری و دشمنی یا حداقل جدایی میان گروههای اسلامی تبدیل میشود.
از این رو، محافل اسلامیِ مسئول، اهتمام گستردهای به حل این مسئله دارند و تلاشهای متعددی در این زمینه انجام دادهاند؛ ازجمله: تأسیس «دار التقریب بین المذاهب الاسلامیة» در قاهره که سابقهای چهل ساله دارد؛ تدوین دایرةالمعارفهای فقهی برای بحث تطبیقی در آرای فقهی؛ مطالعه در اصول فقه تطبیقی و برپایی کنفرانسهایی با حضور علما و اندیشمندان و مسئولان از هم? مذاهب و کشورها.
دو سال قبل به نشست «مجمع پژوهشهای اسلامی» پیشنهاد دادم کمیتهای برای مطالعه دربار? امکان یکپارچهسازی شعایر اسلامی مانند اعیاد و مناسبتها و اعمال عبادی و اذان تشکیل شود. من ایمان کامل دارم که تحقق چنین هدفی امکانپذیر است و میتوانم به کسانی که به این مسئله اهتمام دارند، اطمینان دهم که صِرف آشنایی مسلمانان با یکدیگر و آشنایی مذاهب با یکدیگر، بهترین وسیله برای به وجود آمدن باور کامل و اعتماد کامل و محبت صادقانه میان هم? مسلمانان است، چراکه دور بودن از یکدیگر و نشناختن مذاهب، عامل ناسازگاری و بدگمانی و تردید میشود و این، مجالی مناسب برای فرصتطلبان و بدخواهان برای توهمزایی در میان مسلمانان نسبت به یکدیگر است. ولی وقتی خورشید معرفت طلوع کند، هر مسلمانی میبیند که برادر مسلمانش مکمّل وجود اوست و از کیان اسلام حمایت میکند و قلب او با محبت اسلام میتپد و عقل او در راستای منافع این امت میاندیشد. از این رو، من به آینده بسیار خوشبینم، چراکه ابزارهای لازم برای آشنا کردن مسلمانان با یکدیگر روز به روز افزایش خواهد یافت.
جناب عالی فرمودید سیاست باعث جدایی و دشمنی میان مسلمانان می شود. منظور شما از سیاست چیست و آیا سیاست و اسلام از یکدیگر جدا هستند؟