موضوع: سخنرانی ـ اسلام، اصالت، معنویت، امور جامعه و تحول
مکان و تاریخ: مقر اصلی جمعیتهای جوانان مسلمان در قاهره، 19/3/1970
مناسبت: برگزاری همایش پنجم مجمع پژوهشهای اسلامی در قاهره
منبع: نشریه امل و رسالة، شماره 15 و 16
مقدمه: متن این سخنرانی همان متنی است که امام صدر در دانشگاه امریکایی بیروت در تاریخ 23/7/1966 در سلسله مباحث منابع فرهنگ در لبنان ایراد کرده است. امام مقدمه آن را حذف کرده است.
متن
الف. اصالت
با این عنوان، نخست آنچه خاورشناسان و بسیاری از پژوهشگرانِ اخیر در کتابهای خود آوردهاند، نقل میکنیم و در معرض بحث و نقد میگذاریم. ایشان میگویند که اسلام در بسیاری از زمینهها تحت تأثیر عقاید ادیان آسمانی دیگر قرار گرفته است؛ عقایدی که در آن روز در جهان عرب ـ در مسیر سفرهای پیامبر پیش از پیدایش اسلام ـ شایع و رایج بوده است. نیز اسلام از اندیشهها و رسوم و عادات بتپرستی رایج در جزیرةالعرب و سرزمینهای فارس و روم، از طریق ارتباطات تجاری و سیاسی اعراب مکه متأثر شده و رسوم و رفتار سومریها و صابئین بر عبادات و کردار اسلامی اثر گذاشته است. متن گفتههای این خاورشناسان را برای جلوگیری از اطاله کلام نقل نمیکنم.
پیش از آنکه صحت این برداشتها و اظهارنظرها را بررسی کنیم، لازم است منطق اسلام را درباره ادیان آسمانی بدانیم. قرآن کریم صریحاً اعلام میدارد که رسالت محمد(ص) آخرین حلقه از سلسله ادیان الهی است. محمد(ص) خاتم انبیا و مؤمن به رسولان پیش از خود و تصدیقکننده رسالت ایشان است: قُلْ مَا کُنتُ بِدْعًا مِّنْ الرُّسُلِ[48]؛ آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلآئِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ.[49]
نیز قــرآن کریـم تأکیـد دارد که دیـن خـدا یکی است و آن را اسلام میخواند. همه انبیا به همین دین واحد بشارت دادهاند و خداوند برای هریک از ایشان شریعت و راهی قرار داده است: شَرَعَ لَکُم مِّنَ الدِّینِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ وَمَا وَصَّیْنَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَى وَعِیسَى أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ.[50]
در آیات بسیاری میبینیم که قــرآن به نقل عقایـد و احکــام و قصههای تربیتی ادیان آسمانی پیشین میپردازد و به آنها استناد میکند. اگر چنین منطقی را مدِنظر قرار دهیم، دیگر هیچگونه شگفتی یا مانعی در تشابه عقاید و احکام و مبانی اخلاقی اسلام با دیگر ادیان نمیبینیم. اما، با وجود این، معتقدیم که اسلام در تمامی تعالیم و قلمروها دیدگاه خاص خود را دارد و به سبب این ویژگی از دیگر ادیان و مکاتب متمایز است. هر محققی بهروشنی میتواند این تمایز
[48]ه«بگو: من از میان دیگر پیامبران بدعتی تازه نیستم.» (احقاف،ه)
[49]ه«پیامبر، خود به آنچه از جانب پروردگارش به او نازل شده است ایمان دارد. همه مؤمنان، به خدا و فرشتگانش و کتابهایش و پیامبرانش ایمان دارند.» (بقره،ههه)
[50]ه«برای شما آیینی مقرر کرد، از همانگونه که به نوح توصیه کرده بود و از آنچه بر تو وحی کردهایم و به ابراهیم و موسی و عیسی توصیه کردهایم که دین را برپای نگه دارید و در آن فرقهفرقه مشوید.» (شورا،هه)