میتوان گفت که ما در ماه رمضان آینده خویش را ترسیم میکنیم. اما از چه زمان؟ از ابتدای این ماه تمرین میکنیم و آماده میشویم تا این شب فرا برسد. بعضی از پژوهشگران میپرسند: «چرا خداوند شب قدر را میان چندین شب مخفی کرده است؟» تا انسان تلاش بیشتری کند و پروردگار خود را بیشتر عبادت کند. بعضی از مفسران گفتهاند: شاید شب قدر هر سال تغییر میکند؛ هر سال در یکی از شبهای موسوم به شب قدر است. در بعضی روایات آمده که شب قدر زنده است، در طول سال استمرار مییابد و تکرار میشود. من روایتی با سند صحیح دیدم که میفرماید: وقتی شخصی که کاری را مداوم انجام میداده، به خواست و اراده خداوند از آن کار روی گرداند، شب قدر در تمام سال وی تسرّی مییابد. خلاصه این تفسیر این است که شب قدر آن شب و لحظهای است که شما نتیجه تلاش و کار خویش را بهدست آوردهای، یعنی به مرتبهای از تزکیه نفس رسیدهای که میتوانی اراده خویش را در دست داشته باشی و آینده و سعادت و شقاوت خویش را رقم بزنی.
هرکه در پاکی نفْس خود کوشید، رستگار شد و هرکه در پلیدیاش فرو پوشید، نومید گردید. هنگام تزکیه نفس در ماه رمضان است، چون قرآن میفرماید: ( کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ.) [267]
روزه راهی برای تقوا و تزکیه نفس است. کسی که نفس خویش را پاک کرد، رستگار شده است. بنابراین، سرنوشت آینده انسان، در ماه رمضان تعیین میشود و این حاصل تلاش و روزه و جهاد و تمرین اوست. البته، اگر روزه وی روزه کامل باشد، نه اینکه چون روزه افرادی باشد که درباره ایشان گفته شده: «رُبَّ صائِمٍ لَیسَ لَهُ مِن صِیامِهِ إلا الجُوعُ وَ العَطَشُ.» (بسیار روزهدارانی که از روزه جز گرسنگی و تشنگی بهره ندارند.) روایت شریف میفرماید: «زمانی که روزه هستی، چشم تو نیز از حرام روزه باشد.» اگر روزه را راهی به سوی تقوا بدانیم، پس علاوه بر مبطلات شرعی، مبطلات دیگری را نیز باید ترک کرد. مبطلاتی که منافی تقواست و مانع رسیدن به آن هدف عالی است که روزه به سبب آن واجب شده است.
در آیات مربوط به ماه رمضان معنای سومی نیز میتوان استنباط کرد: کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ. آیه چهارم بعد از این آیه این است: وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ.[268] آیا ذکر مسئله دعا و استجابت آن ضمن آیات روزه تصادفی است؟ گمان نمیکنم چنین باشد. قرآن بیانگر همهچیز است. تقدم و تأخر و زیاده و نقصان در آیات قرآن، هرکدام نتیجه و اثر و حکمتی دارد. آیا میشود وجود آیه دعا با این تفصیل، در کنار آیه روزه تصادفی باشد؟ هرگز، سخن پیامبر نیز بر این مطلب دلالت دارد. ایشان میفرمایند: رمضان ماه دعا و استجابت آن و ماه آمرزش است؛ ماهی است که توبه در آن پذیرفته میشود و حسابها تصفیه میشود. بدون شک، انسان روزهدار که در این ماه به عبادت مشغول است، میتواند به خداوند نزدیک شود و از خداوند بخواهد که امور وی را اصلاح کند. ما میتوانیم شب قدر را اینگونه تفسیر کنیم: شبی
[267]«روزه داشتن بر شما مقرر شد، همچنانکه بر کسانی که پیش از شما بودهاند مقرر شد، تا پرهیزگار شوید.» (بقره،183)
[268]«چون بندگان من درباره من از تو بپرسند، بگو که من نزدیکم و به ندای کسی که مرا بخواند، پاسخ میدهم.» (بقره،186)