که شنا کردن را در این برکه آموخت، او را در دریا رها میکنید. ما انسانهایی که در شهوتها و نیازهای جسمی خویش غرق شدهایم و تصور نمیکنیم که کاری را بخواهیم اما انجام ندهیم، چگونه خداوند ما را تربیت میکند؟ خداوند میفرماید: اسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ.[264] به انسان میفرماید که 30 روز از آنچه تمایل داری، پرهیز کن. زمانیکه گرسنه شدی، چیزی نخور. هنگامیکه تشنه شدی، چیزی ننوش، به مدت 12 ساعت. نتیجه این میشود که در خلال این مدت، انسان قدرتی به دست میآورد که بعد از رمضان میتواند در زندگی خود، به معنای صحیح، روزه بگیرد و میتواند در برابر خواستهها و تمایلات خویش مقاومت کند و تسلیم نشود و با این وضع در دریای جامعه وارد شود؛ آن دریایی که آیه شریفه به آن اشاره دارد: إِنَّ لَکَ فِی اَلنَّهَارِ سَبْحًا طَوِیلًا.[265]
ما در این برکه کوچک، در ساعتها و روزهای مشخص در ماه رمضان، تمرین میکنیم و میآموزیم که چگونه گرسنگی را تحمل کنیم، درحالیکه خوردنیها در اختیار ماست؛ چگونه تشنه باشیم و آب ننوشیم، درحالیکه به آب دسترسی داریم. زمانیکه عادت کردیم، به دریای زندگی وارد میشویم و میتوانیم در برابر محرمات الهی باز ایستیم. در برابر آنچه مورد رضایت خداوند نیست، مقاومت کنیم و آن را ناچیز بدانیم و به شیطان بگوییم: «ما از تو قویتر هستیم. هر قدر هم تمایلات و نیازهای ما بسیار باشد، میتوانیم تسلیم آن نشویم و تسلیم شیطان نشویم و تنها تسلیم خداوند باشیم.» بنابراین، ماه رمضان زمان خودسازی و تقویت اراده است و به انسان یاری میکند تا از تمایلها و خواستههای خویش والاتر باشد.
ماه رمضان فرصتی برای پاکسازی نفْس است. در این ماه میتوانیم بر هوای نفس خویش غلبه و آن را پاک کنیم. زمانیکه بر هوای نفْس خود مسلط شویم و آن را تزکیه کنیم، آنگاه میتوانیم سرنوشت خویش را تعیین کنیم. سرنوشتی که خداوند برای ما میخواهد و ما آن را خوشبختی مینامیم. مثالی میزنم: روز امتحان میبینیم که دانشآموزی قبول یا مردود میشود. در حقیقت، روز امتحان قبولی و مردودی وی مشخص میشود، اما موفقیت و شکست وی منحصر به زمان امتحان نیست، بلکه شامل همه سال میشود. اگر درس بخواند، موفق است. در غیر این صورت، مردود میشود. اگر در طول سال درس بخواند، موفقیت خود را تضمین میکند، وگرنه مردود است. قهرمانی که میخواهد در مسابقه کشتی یا مشتزنی شرکت کند، تلاش و تمرین میکند. اگر این شخص با جدیت تلاش کند، روز مسابقه فقط موفقت او آشکار میشود.
معاد نیز همینطور است: فَکَشَفْنَا عَنکَ غِطَاءکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ.[266] روز قیامت نتیجه تلاشهایی را میبینیم که در این دنیا انجام دادهایم.
در ماه رمضان زمانیکه روزه میگیریم و در آبگیر کوچکی تمرین میکنیم و تلاش میکنیم تا بر هوا و هوس خویش غلبه کنیم و نفس خویشتن را تزکیه کنیم و زمام اراده خویش را به دست گیریم و آینده خویش را ترسیم کنیم، خوشبختی و بدبختی خویش را رقم میزنیم. پس معنای شب قدر این است که انسانْ خود سرنوشت خویش را تعیین میکند؛ بدینگونه که با روزه و تمرین و تربیت نفس میتواند با زندگی روبهرو شود.
[264]«از شکیبایی و نماز یاری جویید.» (بقره،45)
[265]«که کارهای تو در روز بسیار است.» (مزمل،7)
[266]«ما پرده از برابرت برداشتیم و امروز چشمانت تیزبین شده است.» (ق،22)