وَمَا بَنَاهَا وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا) .[254] توجه کنید به همه این قسمها. سپس میفرماید: وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا.[255] حالا پس از این همه سوگند، چه میخواهد بگوید: فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا.[256] سپس، نتیجهای که قرآن میخواهد بدون شک و شبههای بر آن تأکید کند: قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا.[257] ناامیدی و رستگاری، هر دو، نتیجه عمل انسان است. بنابراین، اگر من نفس خویشتن را پاک گردانم، خود رستگار شدهام و اگر آن را آلوده کنم، خود ناامید میشوم. این معنای آن دو آیه شریفه است. به آیاتی دیگر مینگریم: کُلُّ امْرِئٍ بِمَا کَسَبَ رَهِینٌ[258]؛ کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ[259] ؛ وَأَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى.[260] در زمینهای اجتماعی هم میفرماید: ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ.[261] درباره فساد اجتماعی در جای دیگر آمده است: لِیُذِیقَهُم بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ.[262] سبحانالله! رحمت پروردگار همهچیز را فرا گرفته است. علیرغم اینکه فساد در زمین به سبب عملکرد انسان پدید آمده است، خداوند میخواهد با این مشکلات و سختیها انسانها را ادب کند تا به سوی او بازگردند: إِنَّ اللّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ.[263] بنابراین، در منطق قرآن سعادت و شقاوت به دست خود انسان است. این هر دو ساخته دست انسان و نتیجه عمل او و محکوم او و تابع او هستند. اوست که میتواند خود را خوشبخت یا بدبخت کند. بعد از اینکه این مبنا را پذیرفتیم، به تفسیر شب قدر باز میگردیم تا دریابیم روزه ابزار نمونه و کامل برای پاک کردن نفْس انسان از بدیهاست. شما الحمدلله روزهدار هستید و نیازی نیست که این مطلب را بیشتر توضیح دهم و یا دلیل و برهان بیاورم. انسان در ایام رمضان روز خود را این گونه سپری میکند: گرسنه میشود، اما چیزی نمیخورد؛ تشنه میشود اما آب نمینوشد، حتی اگر خوراکی و نوشیدنی در دسترس او باشد؛ بعضی نیازها را احساس میکند، اما در عین توانایی، اقدام به برآورده کردن آنها نمیکند و در برابر تمایلات نفسانی خویش پایداری و صبر میکند. این صبر چیست و به چه نتیجهای میرسد؟ نتیجه آشکار است: انسان در این حالت احساس میکند که ارزشش از نیازهایش بالاتر است. ارزش وی بیشتر از خوراکیها و آشامیدنیهاست. احساس میکند که امکان دارد خواهان کاری باشد، چیزی را بخواهد اما انجام ندهد؛ به چیزی تمایل داشته باشد، اما بدان نزدیک نشود. بنابراین، در طول ماه رمضان سی روز تمرین میکنیم و در برابر خواستههای خویش مدت زمانی مقاومت میکنیم. 12 یا 14 یا 15 ساعت فقط به این تمرین میپردازیم. مانند این است که به کودکی در برکهای کوچک، شنا آموزش دهید. زمانی
[254]«سوگند به آفتاب و روشنیاش به هنگام چاشت، و سوگند به ماه چون از پی آن برآید، و سوگند به روز چون گیتی را روشن کند، و سوگند به شب چون فروپوشدش، و سوگند به آسمان و آنکه آن را بر آورده، و سوگند به زمین و آنکه آن را بگسترده.» (شمس،1ـ6)
[255]«و سوگند به نفْس و آنکه نیکویش بیافریده.« (شمس،7)
[256]«سپس بدیها و پرهیزکاریهایش را به او الهام کرده.» (شمس،8)
[257]«که: هرکه در پاکی آن کوشید رستگار شد، و هرکه در پلیدیاش فرو پوشید، نومید گردید.» (شمس،9ـ10)
[258]«هر کسی در گرو کار خویشتن است.» (طور،21)
[259]«هر کس در گرو کاری است که کرده است.» (مدثر،38)
[260]«و اینکه: برای مردم پاداشی جز آنچه خود کردهاند، نیست.» (نجم،39)
[261]«به سبب اعمال مردم، فساد در خشکی و دریا آشکار شد.» (روم،41)
[262]«تا به آنان جزای بعضی از کارهایشان را بچشاند، باشد که بازگردند.» (روم،41)
[263]«خدا چیزی را که از آنِ مردمی است دگرگون نکند تا آن مردم خود دگرگون شوند.» (رعد،11)