أَدْرَاکَ مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ تَنَزَّلُ الْمَلَائِکَةُ وَالرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن کُلِّ أَمْرٍ سَلَامٌ هِیَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ.[243] این اوصاف برای بزرگداشت شب قدر نازل شده است. «شب قدر بهتر از هزار ماه است.» این معنی شب قدر و وصف آن است. اما عظمت این شب: «در آن شب فرشتگان و روح به فرمان پروردگارشان برای انجام دادن کارها نازل میشوند. آن شب تا طلوع بامداد همه سلام و درود است.» قرآن شب قدر را به این صورت بسیار شگفت و زیبا وصف میکند. از این سوره مشخص میشود که شب قدر شب نزول قرآن است. چرا شب قدر به این نام خوانده شده است؟ یک معنای قدر قیمت و ارزش است. چه چیز راستتر و درستتر و ارزشمندتر از قرآن کریم است تا شب نزول آن «لیلة القدر» نامیده شود؟ شبی گرانبها و عزیز. معنای دیگر قدر اندازهگیری و مشخص کردن و اثبات یک امر و طبقهبندی و ترتیب امور است. این معنا از آیات ابتدایی سوره مبارکه دخان درباره مفهوم شب قدر استنباط میشود: ( حم وَالْکِتَابِ الْمُبِینِ إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُّبَارَکَةٍ،) [244] یعنی ما قرآن را در شب مبارکی که شب قدر است، فرو فرستادیم. سپس، قرآن این شب را چنین وصف میکند: إِنَّا کُنَّا مُنذِرِینَ،[245] یعنی زمانی که ما قرآن را در این شب نازل کردیم، در صدد بیم دادن مردم بودیم. البته، این انذار تشریعی و نه تکوینی است. در این شب به فرمان خداوند و حکمت او، همه امور تفکیک میشود. بحث درباره انذار (بیم دادن) و رسالت الهی و امر حکیمانه است. اموری که همگی با مفهوم قرآن کریم و نزول آن سازگاری دارد. چون قرآن کریم در بردارنده سعادت دنیوی و اخروی انسان است و همهچیز در آن بهروشنی بیان شده است. قرآن در حقیقت بیانگر همه امور است؛ اموری که از جانب پروردگار نازل شده است و در جایگاه انذار و بیم دادن به بشر است. ابتدای سوره دخان به صورت آشکار بیان میکند و دلالت دارد که شب قدر بهواسطه نزول قرآن، مبارک شده است. سوره قدر نیز در نگاه نخست بیانگر همین حقیقت است. آنچه بهطور قطع از قرآن کریم استفاده میشود و قدر متقین از آن است، اینکه شب قدر شب نزول قرآن است. پس آنچه قطعاً از قرآن کریم استنباط میشود، این است که شبِ قدر شب نزول قرآن است.
این شب چه شب بزرگی است، چون بشر از قرآن کریم بیشتر از هر چیز یا هر کتاب و یا هر تقدیر دیگری بهره برده و سعادتمند شده است. بنابراین، شب قدر شب نزول قرآن و تفصیل و شرح همهچیز است، یعنی به اصطلاح ما، شب قانون اساسی است. شب قدر در تاریخ ما و تاریخ جهان شب بزرگی است، زیرا در این شب، قرآن که سعادت دنیا و آخرت را برای انسان به ارمغان آورده، نازل شده است. این نخستین معنایی است که از آیه شریفه استفاده میشود.
چرا ما هماکنون و سالها بعد از نزول قرآن، در شبهای قدر که فاصله بسیاری با شب نزول قرآن دارد، مراسمی برگزار میکنیم؟ چرا هرساله برای این شب، ارج و منزلت خاصی قایل میشویم؟ چون روایاتی که نزدیک به تواتر است، دلالت دارد که شب قدر در امت پیامبر ادامه دارد و بقای قرآن به استمرار این شب بستگی دارد. با توجه به اینکه قرآن بر پیامبر قبلاً نازل شده، پس معنای استمرار و بقای شب قدر
[243]«ما در شب قدرش نازل کردیم. و تو چه دانی که شب قدر چیست؟ شب قدر بهتر از هزارماه است. در آن شب فرشتگان و روح به فرمان پروردگارشان برای انجام دادن کارها نازل میشوند. آن شب تا طلوع بامداد همه سلام و درود است.» (قدر،1ـ5)
[244]«حا، میم. سوگند به این کتاب روشنگر. ما آن را در مبارک شبی نازل کردیم.» (دخان،1ـ3)
[245]«ما بیمدهنده بودهایم.» (دخان،3)