میرسید و آخرین نسخه از ترجمه قانونِ ابنسینا فقط 150 سال پیش در دانشگاه مونپلیه به چاپ رسید.
و. جراحی: ابوالقاسم قُرطُبی در سال1047 میلادی موفق شد سنگ مثانه را از بین ببرد. کتابهای او چندین بار ترجمه شد، که آخرین نوبت آن در1861 بود. وی در اروپا به «استاد جراحان» مشهور بود.
ز. بهداشت و بیمارستانها: عربها نخستین کسانی بودند که از بیمارستان استفاده کردند. آنان از بیمارستان بهمثابه دانشگاه بهره میگرفتند. بدینصورت که دانشجو پزشکی را در بیمارستان میآموخت و بیماران هم در آنجا به روش امروزی درمان میشدند. رازی مسئولِ ساختن بیمارستانی در بغداد شده بود. گویند او برای اینکه مناسبترین مکان را برای ساختمان بیمارستان انتخاب کند، تکههایی از گوشت را در نقاط مختلفی از شهر آویزان کرد و نقطهای را که در آن گوشتها دیرتر فاسد شدند، برای ساختن بیمارستان برگزید. این شیوه علمی است و ناظر به شناسایی چگونگی تأثیرگذاری میکروبها و شناخت مکانهایی است که از وجود میکروب مصون هستند. به کار بردن میکروسکوپ و استفاده از قرص، عملیات بیهوشی، نشاندن قسمتی از استخوان سگ به جای استخوان پای انسان و خارج کردن جنین مرده از شکم مادر نیز از دیگر مواردی است که رواج داشته است.
ح. کیهانشناسی: وارد کردن آب و هوا و موقعیتهای اقلیمی در محاسبات نجومی از قرن دهم میلادی معمول بوده است. ترتیب حرکت ستارگان، تعیین دقیق مقدار انحراف خورشید، اندازهگیری صحیح مدت زمان لازم برای شنیدن صدا، از جمله اموری است که مسلمانان در آن پیشگام بودهاند. برای اطلاعات بیشتر در این زمینه باید به کتب تاریخی رجوع کرد: تاریخ تمدن عرب، از جرجی زیدان، در هفت جلد، که یک دوره مختصر تاریخ است و نیز تاریخ عرب، نوشته امیر علی جندی و کتابهای دیگری نظیر اینها.
ط. سفرهای اکتشافی: عربها توانستند هر سه قاره یا بهطور کلی چهار قاره قدیمی را در سفرهای خود کشف کنند. تاجر، در سفرهای خود، به مکانهای دوردست کشور چین، حتی پکن، پا نهاده بود. او کتابی نوشت که شاگردش ابوزید آن را در سال880 تکمیل کرد و در آن همه موقعیتهای جغرافیایی جهان قدیم را وصف کرد. مسعودی هم که معروف است. ابوالحسن سیاح، جهانگرد عرب، در سال 941 به آفریقا سفر کرد و 44 اشتباه را در نقشههای بطلمیوسی اصلاح کرد. ابنبطوطه هم مشهور است. او آخرین جهانگرد در سال 1377 میلادی است که تا کشور مالی در غرب آفریقا پیش رفت. ادریسی نقشه جهان را اصلاح کرد و نقشه جدیدی برای آن ترسیم کرد. سرانجام، بیرونی است که در کتاب تخفیص العنفِ خود، در850 سال قبل، چنین مینویسد: «طبق تحقیقاتی که انجام دادهام، گمان میکنم که در سوی دیگر کره زمین، سرزمینی همانند سرزمین ما وجود دارد.» و این تقریباً همان نظریه وجود آمریکا و قاره جدید است. این نظریه از قرن نهم وجود داشته است. بحث در باب روابط بازرگانی هم به درازا میکشد. از آن صرفنظر میکنیم تا به مسائل مهمتر برسیم.
هنر آینه تمدن است، چراکه در آن فریبکاری و فشار و انحراف و دروغ راه ندارد. هنر بهروشنی و با وضوح