امام در ادامه درباره دیدارش از ونیز و میلان و سپس شهرهای سوئیس و آلمان سخن گفت: جلساتی با بسیاری از دانشجویان عرب و غیرعرب شرقی در دانشگاه‌‌های آلمان تشکیل دادیم.

تعداد دانشجویان چند نفر است؟

از پنج هزار نفر کمتر نیست و شاید به ده هزار نفر هم برسد. آنان انجمن‌‌ها و تشکل‌های بسیاری دارند که اسامی آن تشکل‌‌ها نشان‌‌دهنده فرهنگ و مذهب و دین آنان است.

نظر شما درباره مسائل دینی و دین‌داری در آلمان چیست؟

اهتمام آلمانی‌‌ها به مسائل دینی کمتر از توجه آنان به زندگی عادی نیست. به هر شهری از شهرهای آلمان که پا بگذارید، ساختمانی پیدا نمی‌‌کنید که از برج کلیسا بلندتر یا از ساختمان‌‌های کلیسا عظیم‌‌تر باشد. مالیاتی به اسم مالیات کلیسا وجود دارد که همه آلمانی‌‌ها آن را می‌پردازند.

آیا در آلمان مسجد هم دیدید؟

مسجد بزرگی در هامبورگ وجود دارد.

پس از آلمان، امام صدر به دیدارش از دانمارک و بلژیک و پاریس و مادرید و دیگر شهرهای اسپانیا و سرانجام، به دیدارش از مراکش اشاره کرد و گفت: در شهر رباط کتابخانه‌‌ای عمومی دیدم که هزاران کتاب ارزشمند و نادر در زمینه فلسفه و تاریخ و دیگر علوم داشت. این همه رهاورد بزرگان و مشاهیر این کشور است. همچنین، این سرزمین مفتخر است که زادگاه پاتریارک کارتاژ است. این شخص همان کسی است که با تعالیم الهی خود برای مسیحیان جهان آنان را بی‌‌نیاز کرد. اما دستاوردهای عقلانی و ابتکارات مراکشی‌ها در تمدن اسلامی، همچون گنجی گران‌بها و دری یگانه در تاریخ اندیشه‌‌های عربی و اسلامی و بلکه انسانی است. اعتماد به نفس فراوانی در میان دانشمندان این کشور حس کردم. آنان در تلاش‌اند که حرکت علمی جدیدی را آغاز کنند تا با کاروان تمدن جدید از دو بُعد دینی و فلسفی همگام باشند و إن‌‌شاءالله به آن خواهند رسید.

سیّدموسی صدر پس از چند روز اقامت در مراکش به الجزایر رفت. وی در این باره گفت: هرگاه پا به خاک الجزایر بگذاری یاد قهرمانی‌های این ملت بر تو چیره می‌‌شود و احساس عزت تو را فرا می‌گیرد و حرارت جهادی مقدس را حس می‌‌کنی. آنچه در الجزایر نظرها را جلب می‌کند و شگفتی می‌آفریند، ساختمان‌‌های پرشکوه و زیبا و راه وسیع و بزرگ و درختانی است که هر کجا بروی و به هر سو که رو کنی، به چشم می‌‌آید.

زیبایی‌‌های روستاها و مزارع و شهرهای الجزایر باعث می‌شود که گمان بری در بهترین مناطق اروپا به سر می‌‌بری. در شهر تلمسان به مناسبت میلاد پیامبر برای سخنرانی در دو مسجد دعوت شدم. هنگامی که از احساسات کشورهای عربی و خصوصاً لبنان به الجزایر و استقلال آن سخن گفتم، چشم‌‌ها پر از اشک شد. علمای تلمسان در تلاش بودند که در دانشگاهشان رشته‌‌های متعددی ایجاد کنند و به کمک دولت آن را تا سطح دانشگاه‌‌های بزرگ جهان اسلام توسعه و رشد دهند. در الجزایر و مراکش ستایش‌‌های فراوانی درباره لبنانی‌‌ها و مواضع لبنانی‌‌ها در خصوص مسائل این دو کشور