این گفتار در کتاب برای زندگی با عنوان سوره عصر [2] درج شده است.
﴿ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴾
﴿وَالْعَصْرِ. ﴾
سوگند به این زمان.
﴿ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْر ﴾ .
که آدمی در خسران است.
﴿ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ ﴾ .
مگر آنها که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند و یکدیگر را به حق سفارش کردند و یکدیگر را به صبر سفارش کردند.
سوره عصر را تفسیر میکردیم، و درباره سوگندِ آغازِ سوره سخن گفتیم : «﴿وَالعَصرِ إنَّ الإنسانَ لَفِی خُسر. ﴾ » گفتیم چرا به عصر سوگند خورده شده است. همچنین درباره « ﴿ إنَّ الإنسانَ لَفِی خُسر ﴾ » افزودیم که خسران در انسان و برای انسان امری طبیعی است، زیراکه آدمی با گذشت هر روز بخشی از عمر را از دست میدهد و با گذشت هر ساعت به مرگ نزدیکتر میشود. بیشک، عمر سرمایه آدمی است. از همین رو، آدمی بهطور طبیعی در حال زیان دیدن است، همچون کوه برفی در زیر آفتاب؛ هر لحظه برفها آب و هر ساعت از آنها کاسته میشود. بنابراین، عبارت « ﴿ إنَّ الإنسانَ لَفِی خُسر ﴾ » نیاز به توضیح و تفسیر بیشتر ندارد و معنای آن روشن است. با این همه، میتوان بهگونهای دیگر نیز این جمله را معنا کرد. چرا آدمی در خسران است؟ به این عبارت معنایی دیگر نیز میتوان داد. آدمی بنابر فطرت پا به این دنیا مینهد. فطرت آدمی بر خیر آفریده شده است. قرآن کریم این مسئله را با این آیه تأکید میکند : « ﴿ فَأَقِم وَجهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیها ﴾ .»[317] به اصطلاح نحویها «فطرت الله» عطف بیان از «حنیفاً» است. فطرتِ انسان و آفرینش انسان بر دین حنیف است. دین حنیف یعنی دینی که راست و درست و دوستدار خیر است. شر را زشت میپندارد و در راه نیک گام برمیدارد. در آیه دیگری آمده است : « ﴿ صِبغَـة اللّهِ وَ مَن أحسَنُ مِنَ اللّهِ صِبغَـة ﴾ .»[318] این ماشینِ الهی که «انسان» مینامیمش، مانند هر ماشینِ دیگری رنگی دارد و شکلی و مدلی. شکل و یا رنگ این آفریده الهی بهترینِ رنگهاست : « ﴿ صِبغَـة اللهِ وَ مَن أحسَنُ مِنَ اللهِ صِبغَـة ﴾ .» در جایی دیگر آمده است : « ﴿ فَتبارَکَ اللهُ أَحسَنَ الخالِقِینَ ﴾ .»[319] خداوند این جمله را پس از « ﴿ أَنشَأناهُ خَلقاً آخَرَ ﴾ »[320] میگوید. یعنی وقتی خلقِ انسان کامل شد، خداوند میگوید : « ﴿ تَبارَکَ اللهُ أَحسَنَ الخالِقِینَ ﴾ .» از این آیات فهمیده میشود
[317]. «به یکتاپرستی روی به دین آور. فطرتی است که خدا همه را بدان فطرت بیافریده است.» (روم، 30)
[318]. «این رنگ خداست و رنگ چه کسی از رنگ خدا بهتر است.» (بقره، 138)
[319]. «درخور تعظیم است خداوند، آن بهترین آفرینندگان.» (مؤمنون، 14)
[320]. «بار دیگر او را آفرینشی دیگر دادیم.» (مؤمنون، 14)