اسلام و مشکل اختلاف طبقاتی
منبع: مجله مکتب تشیع، شماره اوّل، فروردین و اردیبهشت 1338
این مقاله با همین عنوان در کتاب رهیافتهای اقتصادی اسلام درج شده است.
منشأ اختلاف
محیط مادی مجموعه عوامل مختلف و متنوعی است که افراد بشر را احاطه کرده و بهطور محسوسی در وضع قیافه، قوای بدنی، غرایز، عواطف و حتی افکار و اندیشههای وی مؤثر است. آب و هوا، شیوه تغذیه، رطوبت هوا، مقدار فشار جو، درجه حرارت، مناظری که در زندگی در مقابل شخص قرار میگیرد، آنچه در گوش او در ایام عمر طنین میافکند، سطح زندگی، وضع خاص خانوادگی و بالأخره، همه اوضاعی که، به نام محیط، بشر را در دامن خود میپرورد، در تربیت روح و بدن انسان نقش بزرگی بر عهده دارد.
هرچند گروهی از فلاسفه مادی در تأثیر محیط مبالغه کرده و به ناروا معتقد شدهاند که همه قوای انسانی فقط محصول محیط مادی اوست و مؤثرِ دیگری در پیدایش آن وجود ندارد، اصل این تأثیرها بهطور اجمال مورد قبول همه متفکرین و فلاسفه است. کشاورز در محیط ساده دهکده چشم به جهان گشوده و در زندگی جز دشت پهناور و افق بیکران در پیش چشم مشاهده نکرده است. او گشادهدستی ابر و باد و خورشید را احساس کرده و از امانت و خلوص زمین بهرهها گرفته؛ آرامش محیط و پاکی هوای ده و نظافت آب آشامیدنی اعصاب او را سالم بار آورده است. اینچنین شخصی را نمیتوان از نظر عواطف، افکار و قیافه با کارگری مقایسه کرد که در محیط محدود کارگاه، صدای یکنواخت موتورها، کار ثابت و لایتغیر با ماشین و افراد متراکم و مجتمع کارگرها و هوای سنگین و آلوده به گاز فضای کارخانه به سر میبرَد.
آیا میتوانیم ثروتمندی را که در آسایش و تنعم زندگی کرده، همه خواستههایش تحقق یافته و در راه تحصیلِ ثروتِ بیشتر مطالعهای جزئی و فعالیت مختصر فکری برای او کافی بوده است و مطلعین و متخصصین از هر رشته در خدمتش آماده بودهاند و طعم فقر و گرسنگی را نچشیده و رنجِ بیماریِ بدونِ درمان را نبرده است، از لحاظ روحیه، عاطفه و ورزیدگی عضلات، با خارکنی مقایسه کنیم که هزاران جهاد در یک روز برای تأمین معاش فقیرانه خود متحمل میشود و همه کارش را با تلاشهای طاقتفرسای خودش انجام میدهد؟ و بالأخره، جوانی که در محیط آزاد و بیبندوبار، در آغوش شهوات و در دریای هوی و هوس غوطهور بوده، نمیتواند مثل محصلی که زندگی را در محیط پاک و جدی و منظم آموزشگاه گذرانده است، فکر کند، کار انجام دهد و عواطف مشابه و اعصاب یکسان داشته باشد.
این اختلاف قوای بدنی و روحی و تنوع شکل بدن و روح و تفاوت عواطف و غرایز در همه آثار و جوانب زندگی مشهود میشود.
کیفیت معاش، عقاید دینی و اجتماعی، ادبیات و هنر، آداب معاشرت، تربیت اولاد، طرز انتخاب مسکن، لباس، غذا، و کلیه فعالیتهای بشر تحتتأثیر شدید این اختلاف محیط مادی قرار میگیرد.