وجود ندارد، بلکه در ادیان پیشین احکامی بوده است که دیگر اجراشدنی نیست و قرآن، همانگونه که گفتیم، به احکامِ رسالتهای پیشین اشاره کرده و حتی پارهای از آنها را بر ما نیز جاری دانسته است: « ﴿ وَلَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ ﴾ .»[109] بنابراین، همه مفاهیم، از فرشته و شیطان تا پیامبر و رسالت، تکامل و تحول یافت تا به اسلام و پیامبر آن و قرآن کریم رسید و پس از آن، وحی پایان یافت، یعنی پیامبری پس از محمد و کتابی پس از قرآن نخواهد آمد. حال باید دید با آمدن محمد و قرآن، چه مفاهیم و آموزههای جدیدی مطرح شد.
این حقیقت که قرآن سخن خداوند است، به آن معناست که امکان فهم جدید از این سخنان وجود دارد، چراکه گوینده آنها حد و نهایتی ندارد. هر بار که به قرآن مراجعه میکنیم، فهم تازهای به دست میآوریم و این برداشت جدید ما نیز مقصود خداوند بوده است و همان چیزی است که برای ما خواسته. تکامل و پیشرفت انسان، در پرتو فهم او از این سخنان و عینیت بخشیدن به این فهم، تحقق مییابد. از این رو، قرآن کریم پیروان همه ادیان را مؤمن میشمارد، اگر سخن خدا را بپذیرند و بدانچه فرمان داده است، عمل کنند: « ﴿ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُواْ وَالَّذِینَ هَادُواْ وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَی مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وعَمِلَ صَالِحًا فَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ ﴾ .»[110] این تصویری است که قرآن از تکامل حاصل در ادیان ارائه میکند. وجود ایمان به خدا و روز بازپسین در همه ادیان، نشانه مؤمن بودن هریک از پیروان ادیان است، ولی درجات و تصور و تفکر آنها با یکدیگر متفاوت است.
اکنون به مرحله پایانی وحی، یعنی اسلام، میپردازیم و طبیعتاً دوران محمد را به عنوان الگو برمیگزینیم. میتوان اسلام را، به رغم وحدت و جامعیتی که دارد، به چند عرصه تقسیم کرد:
1. فرهنگ اسلامی: منظور ما از آن، نگرش اسلام به هستی و زندگی است، یعنی اینکه خدا چیست؟ انسان چیست؟ معیارهای اسلامی کداماند و نظر اسلام درباره موجودات چیست؟
2. عقاید اسلامی یا ایدئولوژی اسلامی و جزئیات آن: ایمان به خدا و آخرت و پیامبران و عصمت و مصونیت قرآن از تحریف، چون سخن خداوند است.
3. احکام اسلامی که باید بهطور تفصیلی بررسی شود. فقه به افعال بندگان میپردازد و آنها را در قالب واجبات و محرّمات یعنی آنچه باید انجام داد و آنچه باید ترک ک��د، بررسی میکند.
4. اخلاق: یعنی رفتار و ویژگیهای روحی، مانند بزرگی، شجاعت، بردباری، فداکاری، خوشبینی، بدگمانی.
5. انواع تعامل بشری در زمینه معاملات، سیاست، مدیریت، حکومت و... نیز در عقاید اسلامی یا نظام اسلامی نقش دارد.
مراحل زندگی پیشوایان معصوم
این مباحث کوتاه، چارچوب زنده و پویای اسلام را تشکیل میدهد که در هر مرحله و هر زمانی، از عصر پیامبر تاکنون، بر اساس اوضاع خاص آن، در حال تکامل بوده است. با بررسی زندگی پیشوایان معصوم، یعنی جانشینان پیامبر، درمییابیم که
[109]. «و ما در زبور -پس از تورات- نوشتهایم که این زمین را بندگان صالح من به میراث خواهند برد.» (انبیاء، 105)
[110]. «هر آینه از میان آنان که ایمان آوردهاند و یهود و صابئان و نصارا هرکه به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشد و کار شایسته کند، بیمی بر او نیست و محزون نمیشود.» (مائده، 69)