میکنیم. از صفات قرآن این است که : « ﴿ لا یَأتِیهِ الباطِلُ مِن بَینِ یَدَیهِ وَ لا مِن خَلفِهِ ﴾ »[13] و «لا رَیبَ فِیهِ»[14] و «الفُرقان» که جداکننده حق از باطل است. « ﴿ الکِتابَ تِبیاناً لِکُلِّ شَیء ﴾ .»[15] از این کلمات نباید به سادگی عبور کنیم. « ﴿ تِبیاناً لِکُلِّ شَیء ﴾ » یعنی همهچیز در قرآن کریم آشکار شده است.
روایات و تعالیم مأثور از پیامبر(ص) به طرز شگفتی بر توجه و لزوم اهتمام به قرآن تأکید میکند. پیامبر اکرم(ص) میفرماید : «إنِّی تارِکُ فِیکُمُ الثَّقَلَینِ ما إن تَمَسَّکتُم بِهِما لَن تَضِلُّوا بَعدِی کِتابَ اللّهِ و عِترَتِی أَهلَ بَیتی»[16] (دو امر گرانسنگ برای شما میگذارم که اگر بدانها تمسک جویید، گمراه نشوید؛ کتاب خدا و عترت اهل بیتم) یعنی میراث و ماتَرَک پیامبر در این امت و وسیلهای که میتوانیم با آن پس از وفات پیامبر با ایشان پیوند داشته باشیم، قرآن است. میبینیم که پیامبر در جای دیگر تأکید میکند و میفرماید : «فَإذا التَبَسَت عَلَیکُم الفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیلِ المُظلِمِ فَعَلَیکُم بِالقُرآنِ»[17] (آنگاه که فتنهها همانند سیاهیهای شب تیره شما را در بر گرفت، به قرآن پناه ببرید) و در بسیاری از اخبار و آثار ایشان آمده است : «مَن جَعَلَهُ أَمامَهُ قادَهُ إلَی الجَنَّـةِ وَ مَن جَعَلَهُ خَلفَهُ ساقَهُ إلَی النّارِ»[18] (هرکس قرآن را در پیش روی قرار دهد، او را به بهشت رهنمون میسازد و هرکس آن را در پس قرار دهد، او را به جهنم میبرد)؛ اخبار و آثار فراوانِ دیگری نیز وجود دارد که اکنون مجال سخن گفتن از همه آنها نیست. بهتر است امروز کمی درباره قرآن سخن بگوییم تا بلکه احاطهای کلی به این کتاب عزیز به دست آوریم؛ کتابی که پس از خدا برای ما اهمیت بلافصل دارد.
ما پیامبر را از طریق قرآن میشناسیم. نیز ایمان و کعبه را از طریق قرآن میشناسیم. قرآن خاستگاه مسلمانان و پایگاه اسلام است. بنابراین، پس از بحث از خدا و شناخت خدا باید قرآن را بشناسیم. قرآن چیست؟ چگونه نازل شده؟ معنایش چیست و چگونه میتوانیم آن را بفهمیم؟ وظایف ما در برابر قرآن چیست؟
اکنون در این مناسبتِ خجسته به تاریخ قرآن و آثار قرآنی میپردازیم. همانطور که میدانید، قرآن بر رسول خدا و بر امت بهتدریج نازل شد. قرآن به حسبِ تعبیرِ مفسران یا بنا بر تعبیر خود قرآن بهتدریج و بخشبخش در مدت 23 سال بهواسطه پیامبر بر امت نازل شد. اولین آیاتی که نازل شد، آیات کریمه سوره علق بود : « ﴿ إِقرَأ بِاسمِ رَبِّک الَّذِی خَلَقَ ﴾ * ﴿ خَلَقَ الإنسانَ مِن عَلَق ﴾ * ﴿ إِقرَأ وَ رَبُّک الأََکرَمُ * الَّذِی عَلَّمَ بالقلم *عَلَّمَ الإنسانَ ما لَم یَعلَم﴾»[19] و آخرین آیهای که بنا به گفته برخی از مفسران بر رسولاللّه نازل شد، این آیه است : « ﴿ الیَومَ أَکمَلتُ لَکُم دِینَکُم وَ أَتمَمتُ عَلَیکُم نِعمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الإسلامَ دِیناً فَمَنِ اضطُرَّ فِی مَخمَصَـة غَیرَ مُتَجانِف لِإثم فَإنَّ اللهَ غَفورٌ رَحِیمٌ ﴾ »[20] و برخی دیگر از مفسران سوره نصر را آخرین آیات میدانند : « ﴿ إذا جاءَ نَصرُاللهِ وَ الفَتحُ ﴾
[13]. «نه از پیشروی باطل بدو راه یابد و نه از پس.» (فصلت، 42)
[14]. «در آن هیچ شکی نیست.» (بقره، 2)
[15]. «قرآن را که بیانکننده هرچیزی است.» (نحل، 89)
[16]. مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، چاپ دوم : بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق، ج 2، ص 99.
[17]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، 1365 ش، ج 2، ص 598.
[18]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی ، همان.
[19]. «بخوان به نام پروردگارت که بیافرید. آدمی را از لخته خونی بیافرید. بخوان و پروردگار تو ارجمندترین است. خدایی که به وسیله قلم آموزش داد، به آدمی آنچه نمیدانست بیاموخت.» (علق، 1-5)
[20]. «امروز دین شما را به کمال رسانیدم و نعمت خود بر شما تمام کردم و اسلام را دین شما برگزیدم. پس هرکه در گرسنگی بیچاره ماند بیآنکه قصد گناه داشته باشد، بداند که خدا آمرزنده و مهربان است.» (مائده، 3)