موضوع: تحقیق ـ اسلام و خانواده در جامع? پیشرفته

مکان و تاریخ: مراکش، رباط.

مناسبت: کنفرانس «اسلام و تنظیم خانواده» در رباط مراکش، 24 تا 29 دسامبر 1971.

منبع: این مقاله در کتاب اسلام و تنظیم خانواده(1) چاپ شده است. این کتاب حاوی کلی? مقالات و گفت‌وگوهای این کنفرانس اسلامی است که دفتر منطقه‌ای خاورمیانه و شمال آفریقای «اتحادی? جهانی برای تنظیم خانواده» در شهر رباط در مراکش است و در دو جلد به همت انتشارات «الدار المتحدة» چاپ شده است.

این مقاله با همین عنوان در کتاب ادیان در خدمت انسان درج شده است.

پیشرفت فقط حاصل تعامل مستمر میان انسان و جهان اطراف اوست. نباید پنداشت که پیشرفتْ ایجاد عنصری جدید یا بیرون رفتِ عنصری از زندگى است. آدمى جست‌وجو مى کند و سطرى از کتاب هستى را مى کاود، به عنصرى جدید یا نیرویى نو آگاه می‌شود یا صفتى تازه از چیزى که آن را مى شناخته است. پس تلاش مى کند تا از علمِ جدیدِ خود برای بهبود وضع خویش بهره بردارد. او با به کار گرفتن علم جدید، زندگى و محیط اطراف خود را دگرگون مى کند. در این تغییر، خود او نیز پیشرفت مى کند و آن‌گاه وضعیت جدید خود را نقط? آغازى براى تحقیق و جست‌وجو درمورد علمى نو قرار مى دهد و این روند ادامه مى یابد. [58]

نوشدگى در زندگى انسان از حوزه اى به حوز? دیگر مى رود و موجب تعاملى دیگر میان بخش‌هاى مختلف زندگى مى شود و خاستگاه‌هاى جدیدى براى حرکت و پیشرفت فراهم مى آورد.

اسلام دین فطرت و شریعتِ خلقت است و لذا ممکن نیست پذیراى جمود باشد، بلکه دعوت به تحول و تکامل مى کند و این ترقى و پیشرفت را به دو طریق جهت مى بخشد:

نخست اینکه معنای جاودانه بودن قرآن که به لحاظ لفظ و معنا وحیانى است، این است که هر برداشت جدیدى از قرآن، در هر سطحى که باشد، زمانی صحیح است که این فهم با قواعدِ متعارف در کلام مطابقت کند. این‌گونه برداشت‌ها، با شرط فوق، در تنظیم امور زندگى استفاده‌شدنی خواهد بود. اما این اعتقاد درمورد کلام بشر صحیح نیست، از آن رو که آدمى با زمین? فرهنگىِ معینی سخن مى گوید که فراروی از آن ممکن نیست. بنابراین، فهم سخن او فقط در حدود سطح سواد او پذیرفتنى است.

جاودانگى و پیشرفت در اسلام مرهون الهى بودن کلمات قرآنى است که در کنار آدمى و هستى قرار مى گیرد و بنا بر تعامل نو به نوِ انسان و هستى رهنمودى مشخص مى دهد. استمرار تعامل میان انسان و قرآن با فهم و درک روزآمد، به موازات تعامل میان انسان و هستى در جریانِ تحول، میسر است.

دوم اینکه در آموزه هاى اسلامى احکام ویژه اى براى تحول قراردادها و احکام، همچون شرایط ضمن عقد، وجود دارد که شکل قرارداد را تغییر