موضوع: مقال? - اسلام، ارزش‌ها و مفاهیم انسانی.

مکان و تاریخ: کنفرانس ششم «مجمع پژوهش‌های اسلامی» (مجمع البحوث الإسلامیة)، قاهره، 30/03/????.

مناسبت: این کنفرانس هرساله در قاهره تشکیل می‌شد و در آن بسیاری از علما و دانشمندان اسلامی شرکت داشتند و دیدگاه‌های خود را دربار? مسائل مختلف اسلامی بیان می‌کردند.

منبع: مجل? الأهرام قاهره؛ آرشیو مجلس اعلای شیعیان.

تعریف دقیق ارزش‌ها و مفاهیم انسانی، سهل ممتنع است و، از همین ‌رو، مکاتب فکری در تبیین و تعریف دقیق و تعیین ابعاد آن با یکدیگر اختلاف نظر دارند. بیشتر پرچم‌داران اندیشه‌های اجتماعی و رهبران جنبش‌ها و حرکت‌ها ادعا می‌کنند که ویژگی اصلی فعالیت آنان انسان‌محوری و تلاش‌های آنان بشردوستانه است. برای اینکه در پیچیدگی‌هایی که بر مفهوم انسانیت سایه افکنده است، گرفتار نشویم و در گرداب تفسیرهای لفظی و تعریف‌های منطقی غرق نشویم، لازم است به واقعیت انسان و ابعاد وجود او توجه کنیم و از آنجا به مصدر مشتق از انسان، یعنی انسانیت و معانی و ارزش‌های آن و، همچنین، کارکرد و توان آن بپردازیم.

اول، انسان موجودی است عینی که با موجودات عینی دیگر، از نظر آزادی انتخاب، متفاوت است. بدین‌معنا که رفتار و اعمال او ناشی از تأمل و اراد? اوست، گرچه به صورت نسبی.

دوم، انسان تا حد بسیاری از طبیعت و موجودات اطراف خود متأثر است.

سوم، انسان موجودی است اجتماعی که به میزان بسیار، به‌طور خودجوش، با هم‌نوعان خویش تعامل دارد.

چهارم، انسان اساساً مخلوقِ خداوندی است که آفرینند? جهان و هستی است. همین نسبتِ او با خداوند، خود ابعادی دارد که بر شخص انسان و هم? پیوندهای او تأثیر می‌گذارد.

این چهار ویژگی، فصول کتاب انسان را تشکیل می‌دهد. بنابراین، ارزش‌های انسانی همان کانون‌های اصیلی است که در سرشت آدمی قرار داده شده است تا با تلاش خود آن‌ها را رشد دهد. این رشد امری است رو به کمال و در آن رشدِ هیچ بخشی از وجود انسان به رشد بخش‌های دیگر زیانی وارد نخواهد کرد و هیچ‌یک از این کانون‌ها در حرکتِ مستمرِ آدمی به سوی احوال برتر متوقف نخواهد شد.

این‌ها خطوطی هستند که برای کمالِ همه‌جانب? آدمی ترسیم شده و از ذات و سرشت او سرچشمه می‌گیرد. فطرتِ الهی و صبغ? خدایی، که بشر براساس آن آفریده شده، همچون بذرها و استعدادهایی است که از ابتدای آفرینش در وجود او نهفته بوده است. لذا چنانچه فرد راه راست را طی کند، این استعدادها به ارزش‌ها و مفاهیم واقعی تحول و تکامل می‌یابد.

اگر بُعدِ نخستِ وجودِ آدمی را انکار کنیم و معتقد