که با آن میتواند به اخلاق خداوندی متخلق شود. بر همین اساس، انسان را آزاد آفرید تا امکان یابد که در مسیر کسب علم و معرفت گام نهد. اسلام، در موارد بیشماری از کتاب و سنت، انسان را بر این قابلیتها آگاه کرده است تا به او روحیه ببخشد، و او را به مقام گرامی خویش و برتریاش بر بسیاری از مخلوقات آگاه کند. این امتیاز در برخی از آیات قرآنی که قبلاً ذکر کردم، آمده است و حدیث معروف «تَخَلَّقُوا بِأخلاقِ اللهِ» (متخلق شوید به اخلاق خدا) نیز گواه بر آن است. خداوند میفرماید: ( وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا.) [153]
سپس قـرآن کریم اعلام میکنـد که آنچه در زمین و اطراف آن وجود دارد، برای انسان آفریده شده است و در تسخیر او قرار دارد: هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُم مَّا فِی الأَرْضِ جَمِیعًا.[154]
و در آیه 12 سوره نحل میفرماید: ( وَسَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَالْنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ.) [155]
در تعالیم و آموزشهای اسلامی بر این واقعیت تأکید شده است که پروردگار به انسان بسیار نزدیک است، نزدیکتر از هرچیزی. بنابراین، شایسته است که انسان به این قرب و نزدیکی توجه کند و آنچنان خویشتنِ خویش را به ذات مقدس ربوبی نزدیک مشاهده کند که در پی این مشاهده بتواند نیرو و عزت و عظمت خود را دریابد. خداوند میفرماید: ( وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ.) [156]
و در آیه 186 سوره بقره آورده است: ( وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُواْ لِی وَلْیُؤْمِنُواْ بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ.) [157]
و نیز، در همین زمینه، در آیه 24 سوره أنفال میفرماید: ( یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اسْتَجِیبُواْ لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُم لِمَا یُحْیِیکُمْ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ.) [158]
در روایت مشهوری آمده است: «قَلبُ المُؤمِن عَرشُ الرَّحمانِ.» (قلب مؤمن عرش خداست.)
اینها همه تأکیدی بر این واقعیت است که تقرب به خداوند، مقام و روحیات انسان را اعتلا میبخشد و از وی ترس و حزن و اندوه را میزداید و بسیاری از رذایل اخلاقی که از ناتوانی و خوف و طمع سرچشمه میگیرد، همانند دروغ و نفاق و حرص و آز، همه را دور میسازد. دیگر آنکه این قرب و نزدیکی، تحصیل صفات خداوندی را برای انسان آسان و راه را برای وصول وی به مقام تخلق به اخلاق خداوندی هموار میکند. در آیاتِ قرآنی، انسان به سببِ آنکه بر آفریدگارِ عالَم و عظمت و شناختِ آن ذاتِ مقدس دلالت دارد، معادلِ جهانِ هستی و کل آفرینش است. پس وی، بهتنهایی، برابر همه آفاق است: سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّى
[153]«و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتیم و آنان را در خشکى و دریا [بر مرکبها] برنشاندیم و از چیزهاى پاکیزه به ایشان روزى دادیم و آنها را بر بسیارى از آفریده هاى خود برترى آشکار دادیم.» (اسراء، 70)
[154]«اوست که همه چیزهایی را که روی زمین است، برایتان بیافرید.» (بقره،29)
[155]«و مسخّر شما کرد شب و روز را و خورشید و ماه را و ستارگان همه فرمانبردار امر او هستند. در این برای آنها که به عقل درمییابند، عبرتهاست.» (نحل،12)
[156]«ما آدمی را آفریدهایم و از وسوسههای نفس او آگاه هستیم، زیرا از رگ گردنش به او نزدیکتریم.» (ق،16)
[157]«چون بندگان من درباره من از تو بپرسند، بگو که من نزدیکم و به ندای کسی که مرا بخواند پاسخ میدهم. پس، به ندای من پاسخ دهند و به من ایمان آورند، تا راه راست یابند.» (بقره،186)
[158]«ای کسانی که ایمان آوردهاید، چون خدا و پیامبرش شما را به چیزی فراخوانند که زندگیتان میبخشد، دعوتشان را اجابت کنید و بدانید که خدا میان آدمی و قلبش حایل است، و همه به پیشگاه او گردآورده شوید.» (انفال،هه)