که در ماه رمضان در قلب مؤمن و در درجهای که مؤمن بدان میرسد، طراحی میشود. این بدان معناست که ماه رمضان ماه آموزش است و در نتیجه ایام قدر، آن هنگام که آدمی به این دوره آموزشی میرسد، به درجه کاملی رسیده است. این درجه به طبیعت حال در دهه آخر ماه رمضان قرار دارد. بنابراین، بسیاری از روایات تأکید دارد که شب قدر یکی از شبهای دهه آخر ماه رمضان است. در برخی از روایات آمده است که هر انسانی شب قدری دارد که با شب قدرِ انسان دیگر تفاوت دارد و این معنا بر مفهومی که از ارتباط میان شب قدر و روزه برگرفتیم منطبق است.
معنای دیگری نیز وجود دارد که با مفهوم دعا در پیوند است. هنگامی که آیات روزه را در ماه رمضان ملاحظه میکنیم، درمییابیم که قرآن کریم آیه دعا را ضمن آیات روزه قرار داده است : « ﴿ وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ ﴾ .»[172] این آیه در میان آیات روزه است، بنابراین، آشکارا میان دعا و استجابت دعا و روزه ارتباط وجود دارد. طبیعی است انسانی که بینشی واضحتر و شعور و احساس بیشتری به مسائل دیگران دارد و در نتیجه، عقل و قلب او به نور ایمان نورانی است، به خدا نزدیکتر است و دعای او مستجاب. بیشک، دعا تأثیری شگرف در سرنوشت انسان و در تصمیم برای این سرنوشت دارد. بنابراین، ماه رمضان، زمان استجابت دعاست و دعا در این حالت، حال صفای قلب، حال دوری آدمی از کینهها، حال بینش انسان و احساس کردن مسائل دیگران و صبر اوست. در این حالت است که شروط دعا فراهم است و دعای آدمی مستجاب میشود. در نتیجه، ماه رمضانمان در سرنوشتمان تأثیر میگذارد. این معنا بر معنای دوم نیز منطق است، بدین اعتبار که رسیدن آدمی به درجهای عالی از مقام استجابت دعا عادتاً در دهه آخر است، چراکه زمانی طولانی از روزه گذشته و اینگونه به معنای جدیدی از شب قدر میرسیم که در این امت استمرار دارد. شاید شب قدر معنای دیگری نیز داشته باشد که خدا از آن مطلع است.
والسلام علیکم و رحمـةاللّه و برکاته.
[172]. «چون بندگان من درباره من از تو میپرسند، بگو که من نزدیکم و به ندای کسی که مرا بخواند، پاسخ میدهم.» (بقره، 186)