( بسم‌الله الرحمن الرحیم )
پیش از بحث درباره جاودانگی انسان و چند بعدی بودن انسان، یعنی برخورداری او از بعد روحی و جسمی، و برای رسیدن به حقیقت معاد و جزای اعمال، که همه ادیان و مذاهب آن را پذیرفته و بر آن تأکیده کرده‏اند، باید چند مسئله برایمان روشن شود:

شاید وجود روح امری روشن باشد، زیرا انسان تنها جسم نیست و روزی می‏میرد. در انسان آثار متفاوتی پیش از مرگ و پس از مرگ مشاهده می‏کنیم. انسان وقتی زنده است، می‏خورد، می‏آشامد، رشد می‏کند، ولی پس از مرگ، همه‌چیز متوقف می‏شود.
ولی همان‌گونه که می‏دانید، برخی به رغم روشن بودن وجود روح، انکارش کرده‌اند و آن را نوعی اثر ماده در زندگی انسان دانسته‌اند و گفته‏اند: ماده، در درجات بالای خود، نقشی ایفا می‏کند که ما آن را روح می‏نامیم. وارد جزئیات بحث نمی‏شوم و تنها دلایلی را به‌طور کوتاه برای اثبات مدعا، یعنی وجود روح، ذکر می‏کنم:

ما می‏توانیم اشیایی بزرگ‌تر از خودمان را تصور و درک کنیم. مثلاً من الآن چشمانم را می‏بندم و دریای مدیترانه را که بزرگ‌تر از من و بزرگ‌تر از لبنان است، تصور می‏کنم. دریای مدیترانه را که میلیون‌ها برابر بزرگ‌تر از من است، با همه بزرگی و حجم آن تصور می‏کنم؛ یعنی محدوده شمالی و جنوبی و شرقی و غربی آن، کشورهای بسیاری که در حاشیه آن قرار دارند، جزیره‏های موجود در آن همچون یونان، قبرس، مالت، کرت، سیسیل و حتی کشتی‏ها و زیردریایی‏ها و امواج دریا را نیز تصور می‏کنم.
بنابراین، من می‏توانم چیزی را که بزرگ‌تر از من است، تصور کنم. این صورت و تصویر بزرگ را در کجای ذهن می‏گذارم؟ آیا می‏توانم این موجود بزرگ را بر روی یکی از سلول‏های بدن یا یکی از ابعاد وجودم نقاشی کنم؟ وارد بحث می‏شویم و در خلال آن اشکالاتی که وجود دارد، مطرح می‏کنیم. چون می‏خواهیم به نتیجه برسیم.
طول و عرض بدن من مشخص است. حجم مادی مغز من نیز معلوم است. پس چگونه می‏توانم دریای مدیترانه را در ذهن خود جا دهم؟ این صورت را در کجای آن بگذارم. وقتی شکل برادرم، پدرم، مادرم، یا سیمای پیامبر را تصور می‏کنم، آن‌ها را کجا قرار می‏دهم؟ فرض می‏کنم که پدرم روبه‌روی من نشسته است، تصویر ذهنی پدرم را کجا قرار می‌دهم؟ در سرم؟
اگر انسان تنها جسم بود، نمی‏توانست موجودی بزرگ‌تر از خود و بزرگ‌تر از مغز خود را تصور کند و این بهترین دلیل بر وجود روح است.
درباره این دلیل فکر کنید و آن را نقد و بررسی کنید. من هم مثل شما آن را نقد می‏کنم و اشکالی مطرح می‏کنم. این اشکال چیست؟ صورت یک شیء، لازم نیست هم‏اندازه و هم‌حجم خود آن باشد. امروزه عکس انسان را روی کاغذی کوچک چاپ می‏کنند. یا مثلاً در مدرسه‏ها نقشه‏هایی می‏ّبینیم که کل دریای مدیترانه را در پنج یا ده سانتی‏متر نشان