گام به گام با امام موسی صدر

جلد: 11
صفحه: 21

چون مسئله‏ای مهم و عمیق و نو است. ملائکه جمع ملک است. روشن است؟ درست است یا نه؟ ملک یا ملائکه چیستند؟
در واقع قرآن کریم بر این مسئله تأکید کرده و در ده‌ها مورد از ملائکه نام برده است:
« ﴿ وَجاءَ رَبُّک وَ المَلَک صَفّاً صَفّاً »[23] یا: « ﴿ اِنّا اَنزَلناهُ فی لَیلَةِ القَدرِ * وَما اَدراک ما لَیلَةُ القَدرِ * لَیلَةُ القَدرِ خَیرٌ مِن اَلفِ شَهر * تَنَزَّلُ المَلائِکَةُ وَالرُّوحُ فیها بِإِذنِ رَبِّهِم مِن کُلِّ اَمر .»[24]
در قرآن کریم واژه ملائکه بسیار به کار رفته است و آنچه مهم است، این است که قرآن می‏گوید ایمان به فرشتگان جزئی از ایمان است: « ﴿ آمَن الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَیهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤمِنُونَ کُلٌّ آمَن بِاللهِ وَمَلآئِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ .» حال این فرشتگان، که ایمان به آن‌ها بخشی از عقیده است، کیستند؟ من نظر خود را می‏گویم و برادران نیز می‏توانند در این‌باره مطالعه و بررسی کنند. ما نمی‏خواهیم حقیقت و ماهیت فرشتگان را دریابیم، مگر ما حقیقت خود خداوند را می‏دانیم؟ خیر نمی‌دانیم. به گفته فلاسفه، رسیدن به ژرفا و کنه ذات محال است. یعنی اگر بخواهیم حقیقت و کنه پرورگارمان را درک کنیم، نمی‏توانیم به چنین درکی برسیم، زیرا ما آفریدگان او هستیم و عقل و وجود ما در حدی نیست که بتواند آنچه را بزرگ‏تر و برتر از ماست، درک کند. از این رو، شناخت خداوند، شناخت آثار و نشانه‏های اوست، نه شناخت ذات او. آنچه در توان ماست، شناخت صفات و افعال و آثار خداوند است و در همین حد از ما خواسته شده است. بدون تشبیه، امروزه در جهان درباره معنا و حقیقت برق و الکتریسیته بحث می‏کنند. برق چیست؟ آیا برق ذرات متراکم است یا امواج است یا جریان‏ها و ارتعاشات متناوب؟ آیا نسبت به برق شناخت داریم یا نه؟ آنچه می‏دانیم این است که برق آثار و نشانه‏هایی دارد، ازجمله اینکه ب��عث ایجاد گرما و نور و حرکت می‏شود و در اطراف خود میدان مغناطیسی پدید می‏آورد و دیگر آثاری که در کتاب‌ها خوانده‏ایم. همچنین می‏دانیم که برق دو قطب مثبت و منفی دارد. ما از این آثار و کارکردهای برق استفاده می‏کنیم: با استفاده از برق صدا را ضبط می‏کنیم، می‏ّبینیم، مسافرت می‏کنیم، سرما و گرما ایجاد می‏کنیم و...
بنابراین، پی نبردن به حقیقت خداوند، مانع شناخت آثار و صفات و افعال او نمی‏شود. درمورد فرشتگان نیز همین‌گونه است. حقیقت آن‌ها را نمی‏دانیم. فرشتگان چیستند؟ من تاکنون نتوانسته‏ام حقیقت آن‌ها را درک کنم، ولی می‏دانم که فرشتگان چه کارهایی انجام می‏دهند. کار ملائکه چیست؟ در قرآن کریم آمده است: « ﴿ فَالمُدَبِّرَاتِ أَمرًا .»[25] این یک سوگند است. چنین نیست؟ سوگند به فرشتگانی که امور را تدبیر و اداره می‏کنند.
نکته دیگر اینکه در آیاتی آمده است: « ﴿ وَجَاء رَبُّکَ وَالمَلَکُ صَفًّا صَفًّا * وَجِیءَ یَومَئِذ بِجَهَنَّمَ .»[26] یعنی خداوند در برخی امور، مانند معاد، در کنار و همراه فرشتگان است. در حدیثی آمده است که همراه هر قطره‏ای از باران دو فرشته است. می‏توان به عنوان یک نظریه گفت: فرشتگان، نیروهای جهان هستی را تدبیر می‏کنند. نمی‏گوییم آن‌ها خود نیروهای جهان هستی‌اند. مفسرانی همچون

[23]. «و امر پروردگار تو فرارسد و فرشتگان صف در صف.» (فجر، 22)
[24]. ما در شب قدرش نازل کردیم و تو چه دانی که شب قدر چیست؟ شب قدر بهتر از هزار ماه است. در آن شب فرشتگان و روح به فرمان پروردگارشان برای انجام دادن کارها نازل می‌شوند.» (قدر، 1-4)
[25]. «و سوگند به آن‌ها که تدبیر کارها می‌کنند.» (نازعات، 5)
[26]. «و امر پروردگار تو فرارسد و فرشتگان صف در صف، و در آن روز جهنم را حاضر آرند.» (فجر، 22ـ23)